Trí thức kiều bào kỳ vọng vào đột phá hợp tác công nghệ Việt Nam - Singapore

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt cho phát triển đất nước, trí thức kiều bào tại Singapore kỳ vọng chuyến thăm cấp Nhà nước tới Singapore và dự kiến phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-La của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm (từ ngày 29-31/5/2026) sẽ mở ra các cơ chế hợp tác mới giữa hai nước trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Theo các trí thức kiều bào, việc tăng cường kết nối nguồn lực tri thức giữa hai nước sẽ tạo nền tảng cho các đột phá về công nghệ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đề xuất xây dựng mạng lưới tuần hoàn chất xám toàn cầu

Thế giới đang bước vào cuộc cạnh tranh mới về trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, vật liệu tiên tiến, năng lượng sạch và công nghệ xanh, lợi thế quốc gia không còn nằm chủ yếu ở tài nguyên thiên nhiên mà ở năng lực sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ. Đây vừa là thách thức nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam bứt phá.

Theo ông Lê Anh Đức, chuyên gia Trí tuệ nhân tạo của Google khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Trưởng ban Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của Ban liên lạc cộng đồng người Việt Nam tại Singapore, để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy quản trị và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tạo thời cơ thuận lợi để giải quyết những bài toán lớn về nhân lực phục vụ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo ông, khái niệm "chảy máu chất xám" không còn phù hợp trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Việt Nam cần chủ động xây dựng mạng lưới tuần hoàn chất xám toàn cầu, tạo điều kiện để tri thức, kinh nghiệm và công nghệ được kết nối, lan tỏa trở lại phục vụ phát triển đất nước. "Cộng đồng người Việt Nam tại Singapore đang nỗ lực thực hiện vai trò cầu nối cho dòng chảy tri thức đó", ông Lê Anh Đức nhấn mạnh.

Theo ông Lê Anh Đức, chuyến thăm cấp Nhà nước tới Singapore của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bối cảnh hai nước vừa nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện, là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo động lực để cộng đồng trí thức kiều bào chuyển từ giai đoạn kết nối sang giai đoạn hành động và đồng kiến tạo.

Mong muốn lớn nhất của cộng đồng trí thức người Việt tại Singapore là chuyến thăm sẽ tạo nền móng cho các cơ chế hợp tác mang tính đột phá giữa hai nước, trước hết trong lĩnh vực bán dẫn và AI. Singapore hiện đẩy mạnh đầu tư cho nghiên cứu và phát triển bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và các trung tâm công nghệ chiến lược.

Trong khi đó, Việt Nam cũng đang triển khai mạnh mẽ các chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn và chuyển đổi số quốc gia. Vì vậy, cộng đồng kiều bào tin tưởng, hai nước có thể thiết lập cơ chế hợp tác liên thông trong chuỗi cung ứng công nghệ, từ chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển đến đào tạo nguồn nhân lực, qua đó hình thành liên minh công nghệ có năng lực cạnh tranh trong khu vực ASEAN và trên trường quốc tế.

Một lĩnh vực hợp tác khác được nhiều kiều bào quan tâm là kết nối hạ tầng định danh và dữ liệu số xuyên biên giới. Theo ông Lê Anh Đức, việc nghiên cứu thí điểm liên thông nền tảng định danh số Singpass của Singapore với VNeID của Việt Nam sẽ tạo thuận lợi cho các hoạt động du lịch, thương mại điện tử và giao dịch tài chính song phương, đồng thời góp phần hình thành các chuẩn mực quản trị dữ liệu số tiên tiến trong khu vực.

Nhiều chuyên gia nhận định hai nước còn nhiều dư địa hợp tác trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong đó, một số hướng đi được đánh giá có tiềm năng tạo đột phá gồm xây dựng nền tảng số hóa bản đồ tri thức toàn cầu VNExus nhằm kết nối nhu cầu trong nước với mạng lưới chuyên gia người Việt trên thế giới; thúc đẩy các chương trình nghiên cứu chung giữa Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) của Việt Nam và Quỹ Nghiên cứu quốc gia (NRF) của Singapore; khai thác các cơ sở nghiên cứu và phát triển bán dẫn dùng chung; chia sẻ kinh nghiệm quản trị công nghệ và dữ liệu; phát triển các mô hình thử nghiệm AI (AI Sandbox) cũng như tăng cường kết nối hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo giữa hai nước.

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải, Khoa Cơ khí, Đại học Quốc gia Singapore cho rằng, Việt Nam hiện có nhiều lợi thế quan trọng như dân số trẻ, khả năng thích ứng công nghệ nhanh, tinh thần khởi nghiệp mạnh và sự tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu tận dụng tốt làn sóng chuyển dịch công nghệ hiện nay, Việt Nam hoàn toàn có thể "đi tắt đón đầu" ở một số lĩnh vực chiến lược.

"Phải chuyển mạnh tư duy phát triển, xem đầu tư cho khoa học công nghệ là đầu tư cho tương lai quốc gia; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết giữa nhà nước - đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp - startup; đồng thời mạnh dạn trao cơ hội cho người trẻ, người tài và các ý tưởng đột phá. Chuyển đổi số cũng không chỉ dừng ở số hóa thủ tục hành chính, mà sâu xa hơn là chuyển đổi mô hình tăng trưởng, quản trị và vận hành nền kinh tế", ông Dương Minh Hải nhấn mạnh.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải tin tưởng, với quyết tâm chính trị mạnh mẽ cùng sự đồng hành của cộng đồng khoa học, doanh nghiệp và thế hệ trẻ, Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển mình từ nền kinh tế gia công sang nền kinh tế sáng tạo và công nghệ cao trong những thập kỷ tới.

Tạo nền tảng cho đội ngũ khoa học trẻ

Các trí thức kiều bào bày tỏ quan tâm và hưởng ứng mục tiêu, đến năm 2030, Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR) dự kiến hỗ trợ, kết nối và bồi dưỡng ít nhất 500 tiến sĩ, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và nhà khoa học trẻ trong hệ sinh thái nghiên cứu của PEBR, trong đó có ít nhất 100 nhà khoa học trẻ đủ năng lực dẫn dắt các nhóm nghiên cứu độc lập mang tầm quốc tế.

Ông Lê Anh Đức cho rằng đây là mục tiêu khả thi nếu Việt Nam biết tận dụng hiệu quả nguồn lực trí thức trong và ngoài nước. Chúng ta không chỉ đào tạo đội ngũ tiến sĩ hay nhà nghiên cứu hàn lâm mà cần xây dựng lực lượng chuyên gia vừa có chuyên môn sâu vừa có khả năng ứng dụng công nghệ để giải quyết các bài toán thực tiễn. Đặc biệt, Việt Nam cần hình thành năng lực kỹ thuật cốt lõi về tư duy và công nghệ chiến lược của riêng mình.

Đề xuất một số giải pháp liên quan đến nhân lực, ông Lê Anh Đức kiến nghị tổ chức các chương trình trải nghiệm khoa học, công nghệ cho thế hệ trẻ từ sớm; xây dựng cơ chế biệt phái ngắn hạn để mời chuyên gia kiều bào về nước tham gia các nhiệm vụ trọng điểm; thúc đẩy mô hình liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp thông qua các chứng chỉ công nghệ quốc tế; tạo điều kiện để sinh viên, nghiên cứu sinh người Việt ở nước ngoài có cơ hội thực tập, nghiên cứu và khởi nghiệp tại Việt Nam.

Về chính sách thu hút nhân tài, Việt Nam cần mạnh dạn trao quyền cho các chuyên gia có tầm nhìn dài hạn tham gia hoạch định chiến lược khoa học - công nghệ quốc gia; xây dựng cơ chế đóng góp linh hoạt cho đội ngũ trí thức kiều bào thông qua các hình thức cố vấn từ xa, làm việc bán thời gian hoặc tham gia các tổ công tác đặc biệt; tập trung đầu tư có trọng điểm cho các đơn vị nghiên cứu xuất sắc; ban hành cơ chế chia sẻ dữ liệu công phục vụ nghiên cứu và phát triển AI; đồng thời xây dựng các "hộp cát pháp lý" để khuyến khích đổi mới sáng tạo và thử nghiệm công nghệ trong môi trường an toàn.

Liên quan đến vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải đánh giá đây là mục tiêu đúng hướng và mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai đất nước. Trong kỷ nguyên cạnh tranh công nghệ toàn cầu, nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao sẽ quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam không chỉ đặt mục tiêu về số lượng mà còn hướng tới hình thành đội ngũ nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt các nhóm nghiên cứu độc lập đạt chuẩn quốc tế.

Theo ông Dương Minh Hải, một nhà khoa học giỏi không chỉ tạo ra công bố khoa học mà còn đào tạo thế hệ kế tiếp, thu hút hợp tác quốc tế và kết nối với doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là đào tạo thêm tiến sĩ mà còn tạo môi trường để họ phát triển và cống hiến lâu dài.

Đề xuất cần trao cơ hội thật sớm cho người trẻ, ông Dương Minh Hải cho biết nhiều nhà khoa học trẻ tại Singapore được cấp quỹ nghiên cứu độc lập, xây dựng nhóm nghiên cứu riêng và tiếp cận hạ tầng hiện đại ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp. Việt Nam cần có các chương trình seed funding dành cho những ý tưởng đột phá của các nhà khoa học trẻ.

Bên cạnh đó, ông Dương Minh Hải cho rằng cần xây dựng môi trường học thuật cạnh tranh, minh bạch và cởi mở. Nhà khoa học cần được đánh giá dựa trên năng lực thực chất, chất lượng nghiên cứu và tác động tạo ra thay vì quá nặng về thủ tục hay thâm niên. Đồng thời, cần đầu tư cho hệ sinh thái nghiên cứu chứ không chỉ đầu tư cá nhân. Việt Nam cũng cần có chính sách linh hoạt hơn để kết nối với đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Hiện có rất nhiều nhà khoa học trẻ người Việt đang làm việc tại các trường đại học và tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Nếu có cơ chế phù hợp, đây sẽ là nguồn lực tri thức rất lớn cho đất nước.

Nếu xây dựng được hệ sinh thái nhân tài - nơi người trẻ được tin tưởng, trao quyền và truyền cảm hứng, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành một thế hệ nhà khoa học mới đủ năng lực cạnh tranh quốc tế và giải quyết các bài toán lớn của đất nước trong tương lai.

Kỳ vọng vào hợp tác hai nước trong thời gian tới, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải cho rằng hợp tác giữa Việt Nam và Singapore trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có tiềm năng rất lớn vì hai nước mang tính bổ trợ cao. Singapore có thế mạnh về công nghệ, quản trị, tài chính và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; trong khi Việt Nam có nguồn nhân lực trẻ, thị trường năng động và nhu cầu phát triển công nghệ lớn.

Theo ông Dương Minh Hải, các lĩnh vực hợp tác nổi bật gồm AI và chuyển đổi số; công nghệ xanh và phát triển bền vững; bán dẫn và điện tử tiên tiến. Một điểm quan trọng khác là hệ sinh thái startup và đổi mới sáng tạo. Nếu có thêm các chương trình kết nối startup Việt Nam - Singapore, quỹ đầu tư chung hay sandbox công nghệ chung, hiệu ứng tạo ra sẽ rất lớn.

Hợp tác trong giai đoạn tới cần chuyển từ "mua công nghệ" sang "đồng phát triển công nghệ". Khi hai nước cùng nghiên cứu, cùng thử nghiệm và cùng thương mại hóa công nghệ mới, giá trị tạo ra sẽ bền vững và có chiều sâu hơn rất nhiều. Việt Nam và Singapore hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu hợp tác chiến lược về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và công nghệ cao trong ASEAN- Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải nêu.