Bảo vật Quốc gia - Di sản “sử đá” độc bản ở Ninh Bình

Ẩn mình giữa không gian núi đá linh thiêng vùng Cố đô, bộ sưu tập tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại chùa Phong Phú, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, được ví như "pho sử đá" độc bản, phản ánh tinh hoa nghệ thuật và đời sống tâm linh qua nhiều thế kỷ.

Đầu năm 2026, di sản này được công nhận là bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật, đồng thời mở ra tiềm năng phát huy gắn với phát triển du lịch bền vững của địa phương.

*Nét tinh hoa trên vách đá

Là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, chùa Phong Phú, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình hiện còn lưu giữ bộ sưu tập tranh khắc ma nhai (chạm khắc trực tiếp lên bề mặt vách đá tự nhiên, vách hang động) 18 vị La Hán mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lý, Trần. Đây không chỉ là minh chứng sống động về nghệ thuật chạm khắc đá mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng Phật giáo của vùng đất Cố đô. Theo các ghi chép trên bia đá cổ, chùa Phong Phú được xây dựng từ thế kỷ thứ X. Tương truyền, nơi đây từng là trạm gác tiền tiêu của nhà Đinh, đồng thời là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng của vùng Hoa Lư.

Điểm đặc sắc nhất tại ngôi chùa hơn 1.000 năm tuổi này là bộ sưu tập 18 bức tranh khắc La Hán. Mỗi bức La Hán mang diện mạo, hình dáng riêng biệt, thể hiện sự sáng tạo và quan niệm thẩm mỹ tinh tế của người xưa. Theo bia ma nhai “Kiến Gia Bính Ngọ niên” hiện còn tại chùa, các nhà nghiên cứu xác định những nét khắc này được tạo tác vào năm 1246 dưới triều vua Trần Thái Tông. Một số chi tiết như bệ đá, hoa văn sóng nước còn mang đặc trưng phong cách nghệ thuật thời Lý cho thấy chùa Phong Phú là nơi hội tụ tinh hoa của nhiều giai đoạn mỹ thuật Phật giáo Đại Việt.

Điều độc đáo hơn cả là các bức họa La Hán không được khắc trên bia đá riêng biệt mà trực tiếp trên vách núi đá, tạo nên một “pho sử đá” sống động. Mỗi bức La Hán là một không gian riêng, có chiều sâu và bối cảnh khác nhau, phản ánh tư duy, triết lý và quan niệm thẩm mỹ của người xưa về Phật giáo. Các nhà nghiên cứu đánh giá, sự kết hợp giữa hình tượng La Hán với địa hình tự nhiên của vách đá đã tạo nên một giá trị độc bản, không thể tìm thấy ở bất kỳ di tích nào khác.

Nhà khảo cổ Đào Xuân Ngọc, Hà Nội nhận định, bộ sưu tập tranh khắc ma nhai tại chùa Phong Phú là minh chứng quý giá cho nghệ thuật điêu khắc đá và mỹ thuật có nền tảng từ mỹ thuật thời Lý nhưng sáng tác trong bối cảnh thời Trần. Đây là sự chuyển giao đặc biệt, thú vị về niên đại, chính trị và nghệ thuật giữa hai giai đoạn lịch sử. Dù trải qua hàng thế kỷ, các nét khắc vẫn còn khá sắc nét, mềm mại, chứng tỏ trình độ kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân xưa.

Ngoài giá trị nghệ thuật, bộ sưu tập này còn phản ánh đời sống tâm linh, tín ngưỡng sâu sắc của người Việt thời Trung Đại. Mỗi hình khắc La Hán là hình ảnh của sự tu hành, đức hạnh và trí tuệ, đồng thời phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên trong đời sống văn hóa truyền thống. Sự kết hợp giữa yếu tố thiên nhiên và bàn tay con người đã tạo nên một di sản độc bản, quý hiếm và khó có thể thay thế.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật và văn hóa, bộ sưu tập 18 vị La Hán tại chùa Phong Phú đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, trở thành niềm tự hào của tỉnh Ninh Bình và là minh chứng sinh động cho bề dày văn hóa, lịch sử của vùng đất Cố đô. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ góp phần gìn giữ truyền thống mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, giới thiệu đến công chúng những giá trị độc đáo, trường tồn theo thời gian.

Ông Nguyễn Quốc Hưng, Chủ tịch UBND phường Tây Hoa Lư cho biết, xác định việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc là nhiệm vụ quan trọng, gắn với nâng cao nhận thức, niềm tự hào và trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền và nhân dân, thời gian tới, phường sẽ từng bước khai thác hiệu quả các giá trị di tích, đồng thời đẩy mạnh quảng bá hình ảnh di sản đặc sắc của địa phương. Hoạt động này được gắn với phát triển du lịch văn hóa - tâm linh theo hướng bền vững, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.

*Bảo tồn “pho sử đá” quý hiếm

Sau khi bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán chính thức được công nhận là bảo vật quốc gia, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của di sản đặc biệt này đang được các cơ quan chức năng, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương đặt lên hàng đầu.

Các giải pháp bảo tồn bảo vật đang được triển khai đồng bộ, trong đó trọng tâm là quét 3D toàn bộ bề mặt tranh khắc nhằm lưu trữ dữ liệu số, phục vụ nghiên cứu và bảo tồn, phát huy giá trị của bảo vật; lắp đặt hệ thống camera giám sát tại các vị trí trọng yếu; tiếp tục nghiên cứu nhận diện thêm văn khắc Hán Nôm, nghệ thuật tạo hình của tranh khắc. Đồng thời, các biện pháp bảo vệ tạm thời như rào chắn tại những khu vực xuống cấp cũng được thực hiện, góp phần giảm thiểu nguy cơ xâm hại di sản.

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán cũng được chú trọng. Các cơ quan chuyên môn phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ sở giáo dục tổ chức hoạt động tham quan, tìm hiểu thực tế, lồng ghép chuyên đề về bảo tồn di sản. Qua đó, giúp người dân và học sinh hiểu rõ hơn ý nghĩa lịch sử, văn hóa của di sản, từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm, chung tay bảo vệ và gìn giữ giá trị quý báu này.

Ông Nguyễn Xuân Trường, Trưởng phòng Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, việc bộ tranh ma nhai 18 vị La Hán được công nhận là bảo vật quốc gia là một bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn di sản tại Ninh Bình. Không chỉ là niềm tự hào về giá trị văn hóa, nghệ thuật, đây còn là trách nhiệm lớn lao để làm sao giữ gìn nguyên vẹn di sản này cho thế hệ mai sau.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn hiện trạng, Ninh Bình đang nghiên cứu phương án kết nối giá trị di sản với phát triển du lịch văn hóa bền vững. Việc khai thác du lịch cần được cân bằng với bảo tồn, tránh quá tải và tác động tiêu cực đến di tích, bảo vật quốc gia tại di tích. Các tuyến du lịch chuyên đề, phục vụ giới nghiên cứu và khách quốc tế đang được thiết kế theo hướng hạn chế tiếp xúc trực tiếp với tranh khắc, thay vào đó là các mô hình trải nghiệm bằng công nghệ số, trưng bày mẫu tương tác và giới thiệu di sản bằng công nghệ AR/VR (Thực tế tăng cường/Thực tế ảo)

Giá trị của bộ tranh ma nhai 18 vị La Hán còn mở ra cơ hội hợp tác nghiên cứu quốc tế, thu hút nguồn lực khoa học từ các trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về di sản mà còn góp phần đặt tên tuổi Ninh Bình trên bản đồ di sản văn hóa của thế giới.

Với quyết tâm bảo tồn “pho sử đá” quý hiếm này, Ninh Bình đang đi những bước đi mang tính hệ thống, khoa học và bền vững nhằm đảm bảo giá trị độc bản của bộ tranh La Hán sẽ tiếp tục được gìn giữ và tôn vinh trong tương lai.