Lễ trao Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn 2026 - Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư 106 tuổi trở thành Đại sứ Giải thưởng Dế Mèn: "Góp một viên gạch vào tòa nhà văn hóa dân tộc"

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư sinh năm 1920, nay đã 106 tuổi, rất vui vẻ khi nhận lời mời làm Đại sứ Giải thưởng Dế Mèn 2026, vì từ trẻ ông đã sáng tác cho thiếu nhi. Từ TP.HCM, ông ra sân bay đi Hà Nội dự Lễ trao giải Dế Mèn, mà không cần sử dụng dịch vụ di chuyển bằng xe lăn, tự mình đến quầy làm thủ tục, tạo sự ngạc nhiên đáng kể cho các nhân viên mặt đất.

Hiện nay, ông vẫn làm việc mỗi ngày từ 8 - 10 tiếng, ngồi say sưa bên máy tính mà không thấy mệt. Nhiều đêm ông làm việc đến gần 1 giờ sáng, vì mải mê theo một dữ liệu vừa mới phát hiện được.

Mê văn sử từ rất nhỏ

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư kể: "Từ năm học lớp nhất, tôi bắt đầu ham đọc sách tiếng Việt như các loại tiểu thuyết của nhóm Phổ thông bán nguyệt san của Nhà xuất bản Tân Dân, nhóm Tự lực văn đoàn của Nhà xuất bản Đời Nay… Gặp đoạn văn mô tả nào về cảnh, về người, về ý hay thì chép vào sổ tay để làm mẫu. Nhờ đó môn Việt văn của tôi thuộc vào loại khá, thường được điểm cao. Tôi ham thích môn lịch sử nên tìm đọc các sách viết về danh nhân, nhất là những nhà yêu nước chống Pháp".

Ông kể thêm: "Trong thời gian học lớp đệ nhị niên, tôi có dịp đọc cuốn sách nói về thân thế và sự nghiệp Nguyễn Công Trứ của giáo sư Lê Thước, nhờ đó tôi biết cuộc đời Nguyễn Công Trứ cảnh nhà nghèo, học giỏi, nhưng thi hoài không đậu. Ở hoàn cảnh như thế mà ông vẫn không nản chí, giọng thơ lạc quan, tin tưởng vào tương lai. Mỗi lần tôi gặp nghịch cảnh khó khăn trắc trở, tôi lại đọc bài thơ Chí làm trai của Nguyễn Công Trứ để tự động viên bản thân".

Nguyễn Đình Tư cũng thường lui tới nhà thầy giáo Hoàng Đức Thi để mượn hai cuốn Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim và Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm, hai cuốn sách này đã ảnh hưởng sâu xa đến sự nghiệp nghiên cứu sử học và sáng tác văn chương của ông về sau này.

Thời điểm này, ở gần vườn hoa thành phố Vinh, Nghệ An có tiệm bán sách báo hiệu Thanh Tao, ông chủ rất thích văn chương. Ông quý mến những nhà văn, những người hoạt động văn hóa. Vào những giờ giải lao, Nguyễn Đình Tư thường ra tiệm Thanh Tao xem cọp tin tức trên báo. Gia đình mà chàng thanh niên Nguyễn Đình Tư đang dạy gia sư cho mấy đứa nhỏ cũng mua các loại báo Truyền bá cho thiếu nhi về đọc. Các cuốn sách mỏng như Con thiên lý mã (Lê Văn Trương), Phần thưởng danh dự (Nguyễn Công Hoan), Con dế mèn (Tô Hoài)… rất được trẻ em yêu thích. Sau khi mấy đứa nhỏ đọc xong thì chàng gia sư Nguyễn Đình Tư cũng đọc ké, rồi tự thấy nội dung những sách này bản thân cũng có thể viết được.

Thời Pháp thuộc, sách cho thiếu nhi rất hiếm, chỉ có hai nhà xuất bản ra sách dành cho trẻ em nói chung là Nhà xuất bản Tân Dân với tuần báo Truyền bá và nhà xuất bản Đời Nay. Nhưng cuối cùng chỉ có Truyền bá - phát hành ngày thứ Năm - là duy trì phát hành đều đặn từ 25/8/1941 đến 20/9/1945.

Cuốn sách đầu tay viết cho trẻ em

Nguyễn Đình Tư kể rằng khi ông sao chép được bản gia phổ tóm tắt tiểu sử ngài khai quốc công thần nhà Hậu Lê, đại thần trải qua 4 đời vua là Nguyễn Xí (1396 - 1465), ông đã kết hợp cùng tư liệu trong sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim để viết nên tác phẩm Nguyễn Xí dành cho trẻ em. Khi bản thảo hoàn thành, ông gửi từ Nghệ An ra Hà Nội cho Nhà xuất bản Tân Dân. Một tháng sau, tiệm báo Thanh Tao ở Vinh đã bày bán cuốn Truyền bá số 85 (ra ngày 10/6/1943) với tít phụ là tên sách Nguyễn Xí, tác giả là Nguyễn Đình Tư. Năm 1950, Nhà xuất bản Hoa Tiên trong Sài Gòn có in tái bản cuốn Nguyễn Xí, bởi theo họ thì sách này rất phù hợp với nhu cầu đọc sách của giới học sinh tiểu học, trung học, với nhuận bút là 5.000 đồng.

"Tôi vui mừng khôn xiết, vì đó là cuốn sách đầu tay, lại viết cho trẻ em. Tôi bèn tự giới thiệu với ông chủ hiệu sách báo Thanh Tao mình là tác giả cuốn sách này, ông niềm nở khen ngợi và khuyến khích tôi tiếp tục viết. Và từ đó, ông soạn băng rôn treo hình tôi trước tiệm để giới thiệu tôi cho độc giả thành phố Vinh. Sau đó tôi phấn khởi viết tiếp cuốn Dì ghẻ con chồng in trên Truyền bá số 103 (14/10/1943) và Thù chồng nợ nước, gồm hai tập, in trên Truyền bá số 113 (3/2/1944). Tác phẩm tiếp theo là Nguồn sống, cũng in trên Truyền bá số 150 (19/10/1944). Bởi tôi là người viết văn ở tỉnh lẻ, nên Nhà xuất bản Tân Dân chỉ gửi biếu 20 cuốn sách, không trả nhuận bút bằng tiền mặt. Khi nhận sách, tôi tặng vài cuốn cho những người quen thân, còn lại bán rẻ lại cho tiệm báo Thanh Tao. Tuy nhiên, tôi rất vui vì cả 4 cuốn viết về lòng yêu nước này đều được trẻ em và phụ huynh chào đón" - Nguyễn Đình Tư chia sẻ.

Nhà xuất bản Văn Hồng tại Hà Nội thấy sách ông viết nội dung hấp dẫn, thích hợp cho tuổi thiếu nhi, bèn viết thư đặt hàng. Cuốn truyện cổ tích Vàng trong miệng đá đã ra mắt độc giả, với nhuận bút là 5 đồng bạc Đông Dương và 20 cuốn sách biếu. Rất tiếc đến nay tập 1 cuốn Thù chồng nợ nước và cuốn Vàng trong miệng đá đã bị thất lạc, ông rất muốn tìm lại để tái bản.  

Ngày nay, những cuốn sách viết cho trẻ em của Nguyễn Đình Tư như Nguyễn Xí, Nguồn sống, Dì ghẻ con chồng… đã được tái bản, với khổ sách nhỏ cỡ bàn tay, phù hợp cho các em thiếu nhi và học sinh cầm đọc. 

Kỷ niệm với nhà văn Tô Hoài

Ông chủ tiệm sách báo Thanh Tao chẳng những giúp quảng bá tên tuổi của cây viết trẻ Nguyễn Đình Tư, khi ấy mới chỉ là học trò bậc trung học, mà còn giới thiệu nhiệt thành với nhà văn nổi tiếng là Tô Hoài (1920 - 2014). Tuy sinh cùng năm 1920 với nhau, nhưng Tô Hoài đã sớm nổi tiếng, nhất là sau khi truyện Con dế mèn đổi tên thành Dế Mèn phiêu lưu ký (năm 1941). Nguyễn Đình Tư bồi hồi nhớ lại những ngày cùng nhà văn Tô Hoài đi dạo khắp các con đường ở thành phố Vinh, Nghệ An.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư kể: "Ông chủ tiệm sách báo Thanh Tao, là người Bắc, ông lại sớm làm bạn với những người viết văn, trong đó có Tô Hoài. Hồi đó anh Tô Hoài hoạt động Việt Minh, bị mật thám Pháp ở Hà Nội theo dõi, nên anh tránh vào Vinh tá túc trong nhà ông Yên Sơn. Vì chúng tôi đã có mấy quyển sách do Truyền bá in, nên nhanh chóng kết nghĩa anh em với nhau. Anh ấy tặng tôi hình chân dung và cuốn sách Nhà nghèo, mô tả cảnh quê hương anh ở thôn Cát Động, thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai (Hà Tây cũ), nay là xã Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Rất tiếc, khi nhà tôi bị Pháp phá, sách báo bị đốt hết, cũng mất luôn các kỷ vật tình cảm này".

"Sau này anh Tô Hoài sống ở Hà Nội, tôi sống ở miền Nam, thi thoảng mới có thông tin về nhau, nhưng tình cảm thì không thay đổi" - ông nhớ lại.

Từ cột mốc "Loạn 12 sứ quân"

Khi gần 60 tuổi, Nguyễn Đình Tư chọn làm nghề tự do là sửa xe đạp. Với nghề mới này, ông có được nhiều thì giờ hơn, tranh thủ những lúc không có khách thì trở lại với con đường viết lách thời trẻ.

Ông kể: "Khoảng giữa năm 1978, tôi dời địa điểm sửa xe đạp từ cổng xe lửa số 7 trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa về trước hẻm nhà ông hàng xóm trong cư xá Kiến Thiết Trương Minh Ký và bắt đầu viết bộ trường thiên tiểu thuyết Loạn 12 sứ quân, dày gần 1.500 trang. Tôi chọn đề tài này, vì đây là giai đoạn khuyết sử, các bộ chính sử chỉ ghi chép một cách sơ sài, không có những chi tiết cụ thể nào cả. Tiểu thuyết dã sử thì tác giả không buộc theo sát sử liệu, mà có quyền tưởng tượng, miễn sao phù hợp với giai đoạn lịch sử đương thời".

"Ngồi sửa xe đạp tại một xó, không thể tới thư viện tìm kiếm thêm tài liệu. Bao nhiêu sách báo tích lũy được thì đã bán ve chai hết vào đầu năm 1978. Tôi moi lại trong trí nhớ những gì đọc được, đã xem được, đã nghe được để dùng làm sườn, dữ liệu trong đó quan trọng nhất là kiến thức từ cuốn Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim. Từ đó, tôi dựng nên bộ truyện này với mong muốn kết hợp tường thuật câu chuyện lịch sử với việc giới thiệu các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và phong tục lễ hội của các vùng miền Bắc nước ta.

Sau mấy năm miệt mài viết, tôi hoàn thành bộ tiểu thuyết gồm 120 hồi vào năm 1984. Với thiện chí muốn góp một viên gạch vào tòa nhà văn hóa dân tộc, nên ước vọng bộ truyện này sẽ thay thế được chỗ đứng của một pho truyện tàu trên kệ sách của nhiều gia đình".

Với thiện chí này mà bao năm qua, ông đã viết không ngơi nghỉ, đã xuất bản nhiều bộ sách, được nhiều giải thưởng quan trọng. Ở tuổi ngoài bách niên, ông vẫn làm những bộ sách nhiều tập, ví dụ như bộ Từ điển lịch sử địa danh hành chánh Trung bộ đã xong tập 1 về Thanh Hóa, các tập về Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Thừa Thiên cũng sắp xong, dự kiến hơn 1.500 trang in.

"Mấy mươi năm tôi sống lặng lẽ trong căn nhà nhỏ, như con sâu cái kiến âm thầm viết những tác phẩm mà theo tôi là rất cần thiết cho những bạn trẻ sau này cần tìm hiểu về lịch sử, văn hóa dân tộc. Nếu có ưu tiên gì, thì đó là những sách cần thiết cho trẻ em và học sinh, sinh viên, vì văn hóa, lịch sử, địa lý… nước nhà cần thế hệ trẻ sớm nắm bắt và gìn giữ - nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư chia sẻ.