Thể thao học đường cần thêm những chuyển động

Dù sở hữu những tín hiệu tích cực trong tổng thể các chương trình cải thiện tầm vóc, thể thao học đường Việt Nam vẫn để lại những dấu ấn khá mờ nhạt trong cả 2 "trụ cột": Phát triển thể chất và điểm tựa cho thể thao đỉnh cao.

Với Hội khỏe Phù Đổng chỉ diễn ra 4 năm một lần, cùng hệ thống giải đấu thường niên chủ yếu ở quy mô địa phương, dường như chúng ta đang bỏ lỡ "giai đoạn vàng" phát triển thể chất cho thế hệ trẻ, nền tảng duy nhất để vươn lên trong khu vực và thế giới.

Theo số liệu từ mạng lưới NCD Risk Factor Collaboration, chiều cao trung bình của người Việt hiện xếp thứ 153 trên tổng số 201 quốc gia và vùng lãnh thổ. Nam giới Việt Nam đạt 168,1 cm, nữ giới đạt 156,2 cm, thấp hơn khoảng 3 cm so với mức trung bình của nam giới toàn cầu.

TS.BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học Ứng dụng Việt Nam, nhấn mạnh: 4 yếu tố quyết định tầm vóc bao gồm di truyền (23%), dinh dưỡng (32%), còn lại thuộc về rèn luyện và giấc ngủ. Đáng báo động là lối sống thiếu hoạt động thể lực ở lứa tuổi học đường đang trở thành rào cản lớn nhất.

Điều nghịch lý là trong khi phong trào "Mỗi người dân lựa chọn ít nhất một môn thể thao phù hợp để tập luyện thường xuyên" giai đoạn 2026-2030 vừa được Bộ VH, TT&DL phát động với quy mô toàn quốc, thì thể thao học đường lại thiếu những chương trình bài bản để học sinh không chỉ "tập" mà phải "chơi" thể thao một cách thường xuyên.

Hội khỏe Phù Đổng, sân chơi lớn nhất và diễn ra 4 năm một lần, quá hiếm hoi để tạo thành thói quen và cũng chưa xác định rõ bản chất của sự kiện, là cuộc tranh tài thể thao cao nhất trong giới học sinh hay chỉ là đợt tổng duyệt về phong trào thể chất trong nhà trường. Trong khi đó, các giải đấu thường niên hầu như chỉ tồn tại ở cấp trường, quận/huyện, thiếu hệ thống liên thông để phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ.

Một thực tế đáng buồn khác là sự biến mất của các festival thể thao phù hợp với lứa tuổi học sinh. Trước đây, TP.HCM từng có mô hình festival bóng chuyền, bóng rổ hoặc hiện nay là bóng đá, nhằm khuyến khích trẻ em tiếp cận con đường thi đấu chuyên nghiệp, nhưng những mô hình này không lan rộng sang các môn hoặc những đô thị khác.

Trong khi đó, các quốc gia trong khu vực như Thái Lan đã xây dựng hệ thống giải đấu học đường thường niên với lịch thi đấu xuyên suốt năm học, kết hợp với các festival thể thao cộng đồng để trẻ em được "sống" trong bầu không khí thể thao.

Có một tín hiệu đáng mừng khi mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Đài Truyền hình Việt Nam và Công ty Truyền thông Unicomm đã ký kết hợp tác tổ chức các hoạt động truyền thông thể thao trường học giai đoạn 2026-2030.

Dự án này đã đạt được những con số ấn tượng như tổng mức tiếp cận hơn 777 triệu lượt, với 57 dự án triển khai tại 34 tỉnh thành. Tuy nhiên, đây mới chỉ là truyền thông, trong khi "sân chơi" thực chất vẫn còn bỏ ngỏ.

Vậy giải pháp nào cho bài toán thể thao học đường? Chuyện cũ mà không cũ, là nghiên cứu và áp dụng các mô hình quá thành công từ Nhật Bản, Hàn Quốc, hay gần hơn là Thái Lan, nơi các CLB thể thao trong trường học hoạt động như những "lò đào tạo thu nhỏ" với HLV có chuyên môn đặc thù về thể thao học đường.

Bên cạnh đó, cũng cần thay đổi "khẩu vị" thể thao trong trường học. Pickleball, golf cơ bản, esports... đang là xu hướng được giới trẻ yêu thích. Đưa những môn này vào trường học một cách có kiểm soát không chỉ thu hút học sinh tham gia, mà còn mở rộng biên độ hiểu biết thể thao cho các em.

Quan trọng nhất vẫn là phát triển hệ thống CLB thể thao trong trường học một cách bài bản, từ kinh phí, cơ sở vật chất đến đội ngũ HLV, người truyền cảm hứng… Không có nền tảng đó, mọi chiến lược nâng cao tầm vóc và phát triển thể thao thành tích cao sẽ khó có chuyển động đáng kể nào.

Thể thao học đường không chỉ là sân chơi, mà còn là nền tảng để cải thiện chiều cao và thể lực nòi giống. Nếu không hành động ngay từ bây giờ, Việt Nam sẽ tiếp tục tụt hậu so với các nước trong khu vực, và bài toán "thể thao chuyên nghiệp thiếu tài năng" sẽ còn kéo dài.