Tăng cường bảo vệ bản quyền xuất bản trên không gian mạng

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản đang dịch chuyển nhanh từ sách in truyền thống sang không gian mạng với nhiều hình thức ngày càng tinh vi, xuyên biên giới và khó kiểm soát. Thực trạng này không chỉ gây thiệt hại lớn cho ngành xuất bản mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp quản lý và ứng dụng công nghệ trong môi trường số.

Đây cũng là nội dung trọng tâm được nêu tại Hội nghị triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, do Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VH,TT&DL) tổ chức vào chiều 20/5 tại Hà Nội.

Vi phạm chuyển dịch mạnh sang không gian mạng

Trong nhiều năm, câu chuyện sách lậu từng gắn với hình ảnh những quầy photocopy, những bản in sao chép trái phép hay các website chia sẻ PDF miễn phí. Nhưng theo ông Nguyễn Ngọc Bảo (Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành; Bộ VH,TT&DL) thực trạng hiện nay đã thay đổi rất nhanh.

Ông cho biết, cùng với sự phát triển của môi trường số, tình trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản đang có xu hướng chuyển dịch mạnh từ sách in truyền thống sang môi trường mạng với mức độ ngày càng tinh vi và phức tạp hơn.

Cụ thể, nếu như trước đây hành vi vi phạm chủ yếu là scan sách giấy, phát tán file PDF hoặc chia sẻ trên các website và diễn đàn trực tuyến thì hiện nay các đối tượng đã tận dụng mạng xã hội, fanpage, ứng dụng di động, nền tảng xuyên biên giới và sàn thương mại điện tử để phát tán hoặc kinh doanh sách lậu. Nhiều trường hợp sử dụng tên miền nước ngoài, thay đổi liên tục địa chỉ truy cập hoặc đặt hạ tầng ở ngoài lãnh thổ nhằm gây khó khăn cho công tác phát hiện, xử lý vi phạm.

"Vi phạm bản quyền hiện không còn mang tính đơn lẻ mà đang hình thành các mô hình phát tán nội dung và khai thác doanh thu trên nền tảng số" - ông Bảo nhấn mạnh.

Mặt khác, theo Báo cáo kết quả triển khai các giải pháp phòng, chống in lậu và gian lận thương mại, xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản trên không gian mạng của Cục Xuất bản, In và Phát hành năm 2023, qua khảo sát gửi các nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành xuất bản phẩm điện tử, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số được nhận diện là phức tạp, đa dạng về định dạng và phương thức phát tán.

Nội dung sách giấy bị định dạng lại thành file PDF, MP3, MP4, ebook, audiobook và đăng công khai trên các nền tảng số nhằm thu hút lượt xem, lượt truy cập hoặc phục vụ mục đích thương mại.

Báo cáo cũng cho thấy nền tảng vi phạm chủ yếu là mạng xã hội, website và ứng dụng di động; đối tượng vi phạm thường là các tài khoản mạng xã hội ẩn danh hoặc các website khó xác định danh tính, có yếu tố xuyên biên giới. Nhóm xuất bản phẩm bị xâm phạm nhiều gồm sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh, sách văn học và truyện đọc thiếu nhi.

Đáng chú ý, sách giả và sách kém chất lượng còn được quảng cáo, bày bán dưới các tên gọi như "thanh lý", "dọn kho", "giảm giá lớn" trên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, với giá chỉ bằng khoảng một nửa, thậm chí một phần ba so với sách thật bán trên các kênh chính thống.

Về thủ đoạn, các tài khoản ẩn danh trên mạng xã hội không chỉ đăng tải, chia sẻ tệp điện tử trái phép mà còn tổ chức phát sóng trực tiếp để đọc toàn bộ nội dung sách, hoặc thực hiện hình thức "review" nhưng thực chất là công bố toàn bộ nội dung xuất bản phẩm. Đây là biểu hiện cho thấy hành vi vi phạm đã chuyển từ sao chép đơn thuần sang khai thác nội dung có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên nền tảng số.

Đồng quan điểm, bà Phạm Thị Kim Oanh (Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả; Bộ VH,TT&DL) cho biết: Đối với lĩnh vực xuất bản, trong bối cảnh chuyển đổi số, xuất bản phẩm điện tử đã trở thành một hình thức quan trọng của hoạt động xuất bản, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, phát triển văn hóa đọc và thúc đẩy kinh tế tri thức.

Tuy nhiên, chính môi trường số cũng làm cho hành vi xâm phạm bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ đối với xuất bản phẩm điện tử diễn ra nhanh hơn, ẩn danh hơn, xuyên biên giới hơn và khó kiểm soát hơn so với môi trường truyền thống.

Các hành vi vi phạm phổ biến hiện nay có thể kể đến như: Sao chép trái phép sách điện tử; chia sẻ file PDF, EPUB, audiobook trên mạng xã hội, diễn đàn, kho lưu trữ đám mây; phát tán đường link tải lậu; số hóa tác phẩm in khi chưa được phép; truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên Internet; hoặc sử dụng xuất bản phẩm điện tử để huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo khi chưa đáp ứng điều kiện pháp luật.

Từ thực tiễn đó, việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử không thể chỉ dừng ở xử lý sau vi phạm, mà cần chuyển sang mô hình quản trị chủ động, kết hợp giữa biện pháp pháp lý, biện pháp kỹ thuật, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, kiểm soát dữ liệu dùng cho trí tuệ nhân tạo và chế tài xử phạt hành chính đủ sức răn đe.

Hướng tới triển khai đồng độ các giải pháp

Cần nhắc lại, Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tăng cường thanh tra, kiểm tra; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm; đẩy mạnh phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ trong công tác quản lý nhằm ngăn chặn tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đối với lĩnh vực xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử, việc triển khai Công điện cần được thực hiện gắn với đặc thù của môi trường số và yêu cầu bảo vệ bản quyền đối với dữ liệu điện tử.

Thực tiễn hiện nay cho thấy, công tác bảo vệ bản quyền xuất bản phẩm điện tử không thể chỉ dựa vào biện pháp hành chính hoặc xử lý sau vi phạm, mà cần chuyển mạnh sang mô hình phòng ngừa bằng công nghệ, kết hợp đồng bộ giữa giải pháp pháp lý, giải pháp kỹ thuật và cơ chế phối hợp liên ngành.

Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Ngọc Bảo nhấn mạnh: Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, ngành xuất bản cần khẩn trương rà soát, đánh giá đúng thực trạng và đề ra các giải pháp bảo vệ bản quyền tác giả, chống xâm phạm bản quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực xuất bản, đáp ứng yêu cầu phát triển hoạt động xuất bản trong thời gian tới.

Trước hết, các nhà xuất bản và đơn vị phát hành cần chủ động đầu tư hạ tầng công nghệ bảo vệ bản quyền số như mã hóa dữ liệu, quản lý truy cập, xác thực người dùng, watermark số, truy vết dữ liệu và giám sát phát tán nội dung trên môi trường mạng.

Đồng thời, cần khuyến khích phát triển các giải pháp công nghệ "Make in Vietnam" phục vụ bảo vệ bản quyền số. Tuy nhiên, theo đánh giá từ thực tiễn, nhiều đơn vị, đặc biệt là các nhà xuất bản vừa và nhỏ, vẫn gặp khó khăn về chi phí đầu tư, khả năng tương thích đa nền tảng và duy trì trải nghiệm người dùng.

Bên cạnh giải pháp công nghệ, việc xử lý vi phạm trên không gian mạng cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn. Theo đó, công tác phối hợp cần tập trung vào chia sẻ thông tin, xác minh chủ thể vi phạm, xử lý tên miền, website, ứng dụng và các nền tảng trung gian có dấu hiệu phát tán xuất bản phẩm vi phạm.

Đáng chú ý, thực hiện Công điện 38/CĐ-TTg, Cục Bản quyền tác giả đã ký chương trình phối hợp giai đoạn 2026–2029 với Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm công nghệ cao (A05, Bộ Công an), tập trung vào phát hiện, xử lý nhanh vi phạm trên môi trường mạng, xây dựng quy phạm pháp luật và tăng cường hợp tác quốc tế.

Song song với đó, việc tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cũng được xem là yêu cầu cấp thiết. Sau khi Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định số 17/2023/NĐ-CP được ban hành, cơ sở pháp lý về quyền tác giả, quyền liên quan đã từng bước được hoàn thiện.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng cần tiếp tục rà soát chế tài xử phạt, đặc biệt là trách nhiệm của các nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ Internet và tổ chức trung gian khi để xảy ra hoặc chậm xử lý hành vi vi phạm trên môi trường mạng. Đồng thời, các nhà xuất bản và chủ sở hữu quyền cũng cần được hướng dẫn chủ động thu thập, lưu trữ chứng cứ số để rút ngắn thời gian xác minh và nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm.

Ngoài các giải pháp quản lý và công nghệ, việc nâng cao nhận thức xã hội về bảo vệ bản quyền trong môi trường số tiếp tục được đặt ra như một yếu tố nền tảng. Theo đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền về quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thói quen sử dụng xuất bản phẩm có bản quyền, từ đó góp phần hình thành môi trường xuất bản số lành mạnh, an toàn và phát triển bền vững trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia.