Chữ và nghĩa: "Người lên ngựa, kẻ chia bào"

"Đố bạn, em là cái chi

Mà bác thợ mộc có khi mới xài?"

Đó là bào/cái bào - dụng cụ, đồ nghề của thợ mộc, lưỡi bằng sắt dùng để bào gỗ cho nhẵn. Tuy nhiên, bào còn được hiểu qua nghĩa bóng là khiến đau đớn như ruột bị bào. Khi đọc Truyện Kiều, ai lại không thương xót cho lúc Thúy Kiều sa vào tay Hoạn Thư, trớ trêu nhất là dù gặp lại người đầu ấp tay gối, nhưng Thúc Sinh tỏ thái độ:

"Sinh đà rát ruột như bào

Nói ra chẳng tiện, trông vào chẳng đang".

Tình cảnh này, bên vợ lớn, bên vợ bé, thực hết sức éo le, chẳng khác tâm trạng tréo cẳng ngỗng của ai kia: "Ngoảnh mặt sang Tề e Sở giận/ Quay đầu về Sở sợ Tề ghen". Khi Kiều đến với Thúc Sinh, xét từ hoàn cảnh của 2 người, biết đâu có kẻ xấu mồm bình luận: "Cậu ấy háo sắc quá, không khéo cô ta bào hết của", thì từ bào ở đây ta hiểu là vơ vét, bòn rút mỗi ngày một ít, đến lúc hết tiền của. Nói cách khác, bào hiểu theo nghĩa này là bào bọt, còn có từ tương đương là bào nạo.

Xưa nay khi đọc kiệt tác của đại thi hào Nguyễn Du, ai lại không thích thú, vui mừng với "kết thúc có hậu", là lúc đoàn tụ một nhà:

"Giọt châu thánh thót quẹn bào

Mừng mừng, tủi tủi, xiết bao sự tình!"

"Quẹn" là hoen, ố, tùy ngữ cảnh còn có nghĩa là rám như ta từng nghe nói "quẹn má hồng". Quèn quẹn là từ đôi, là hơi quẹn. Ở câu thơ này, dù hiểu "giọt châu" là nước mắt thánh thót hoen bào, nhưng bào là gì? Ta hãy nhớ lại thời điểm Kim Trọng chia tay Thúy Kiều:

"Người lên ngựa, kẻ chia bào

Rừng phong Thu đã nhuốm màu quan san"

Cuộc chia tay ở đây cũng như lúc đoàn tụ có từ "bào", ta hiểu bào lại có nghĩa là cái áo tay dài và rộng. Có vài từ quen thuộc như mãng bào là áo nhà vua thêu hình mãng xà; long bào là áo nhà vua thêu rồng; cẩm bào là áo gấm, áo nhà quan… "Cung oán ngâm khúc" của Nguyễn Gia Thiều có câu:

"Sóng cồn cửa bể nhấp nhô

Chiếc thuyền bào ảnh lô xô mặt ghềnh"

"Bào ảnh" nghĩa ra làm sao? Là bọt nước và cái bóng; hiểu rộng ra là hư ảo, không có thật, chóng tan, chóng mất.

Nên bào, tùy ngữ cảnh, mà có ngữ riêng.