Ngày Quốc tế Gia đình 15/5: Khi gia đình là trung tâm của phát triển

Có những điều tưởng chừng rất giản dị nhưng lại đủ sức nâng đỡ con người vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất của cuộc đời: một bữa cơm gia đình ấm nóng, lời hỏi han của cha mẹ hay cảm giác luôn có nơi bình yên để trở về. 

Trong mọi biến động của cuộc sống, gia đình vẫn là điểm tựa đầu tiên và bền vững nhất đối với mỗi con người.

Từ lâu, gia đình được coi là chiếc nôi nuôi dưỡng con người, nơi trẻ em học cách yêu thương, được bảo vệ và lớn lên trong môi trường an toàn. Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều biến động như xung đột, dịch bệnh, biến đổi khí hậu và áp lực kinh tế, ngày càng nhiều gia đình không còn đủ điều kiện để duy trì sự ổn định và bảo đảm đầy đủ sự chăm sóc cho trẻ em.

Được Liên hợp quốc (LHQ) chọn kỷ niệm vào ngày 15/5 hằng năm, Ngày Quốc tế Gia đình là dịp nâng cao nhận thức về vai trò của gia đình đối với sự phát triển của mỗi quốc gia và toàn xã hội. Với chủ đề “Gia đình, bất bình đẳng và phúc lợi trẻ em”, Ngày Quốc tế Gia đình năm 2026 nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa sự ổn định của gia đình và cơ hội phát triển của trẻ em. Thông điệp mà LHQ đưa ra cho thấy một tương lai công bằng và bền vững không thể tách rời các chính sách hỗ trợ gia đình và hệ thống an sinh xã hội toàn diện.

Trong bối cảnh khoảng cách về thu nhập, giáo dục, y tế và cơ hội phát triển ngày càng gia tăng, LHQ kêu gọi các quốc gia đẩy mạnh các chính sách lấy gia đình làm trung tâm như trợ cấp trẻ em, nghỉ phép chăm con, giáo dục mầm non, dịch vụ chăm sóc trẻ phù hợp chi phí và mở rộng mạng lưới an sinh xã hội.

Những thách thức đối với trẻ em hiện nay đang hiện hữu rõ nét. Theo Quỹ Nhi đồng LHQ (UNICEF), khoảng 333 triệu trẻ em trên thế giới đang sống trong nghèo cùng cực với mức chi tiêu dưới 2,15 USD/ngày, trong khi khoảng 1 tỷ trẻ em rơi vào tình trạng nghèo đa chiều, thiếu tiếp cận giáo dục, y tế, dinh dưỡng, nước sạch hoặc nhà ở an toàn. UNICEF và Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cho biết tình trạng “nghèo nàn học tập” – tức trẻ em 10 tuổi không thể đọc hiểu một đoạn văn đơn giản – đã tăng lên khoảng 70% tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình sau đại dịch COVID-19.

Trong khi đó, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ước tính hiện vẫn còn hơn 160 triệu trẻ em phải lao động, trong đó gần một nửa làm các công việc nguy hiểm. Bất bình đẳng không chỉ thể hiện ở thu nhập mà còn ở khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc y tế, công nghệ và môi trường sống an toàn. Theo Cơ quan LHQ về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ (UN Women), phụ nữ trên toàn cầu dành thời gian cho công việc chăm sóc và nội trợ không lương nhiều gấp khoảng 2,5 lần nam giới, làm gia tăng áp lực đối với các gia đình thu nhập thấp và ảnh hưởng trực tiếp tới cơ hội phát triển của trẻ em.

Bên cạnh đó, cứ 6 trẻ em trên thế giới thì có 1 em đang sống trong khu vực xung đột. Hàng triệu trẻ em phải đối mặt với nguy cơ bạo lực, mất an toàn và thiếu các quyền cơ bản. Biến đổi khí hậu cũng làm trầm trọng thêm bất bình đẳng khi khoảng 1 tỷ trẻ em sống tại các quốc gia có nguy cơ khí hậu cực cao, đối mặt với thiếu nước sạch, mất an ninh lương thực và nguy cơ dịch bệnh. Liên hợp quốc cảnh báo những bất bình đẳng này có thể dẫn tới tình trạng “di truyền nghèo đói” giữa các thế hệ nếu không có các chính sách can thiệp kịp thời.

Thực tế cho thấy nhiều quốc gia đã đạt kết quả tích cực khi đặt gia đình vào trung tâm của các chính sách phát triển. Tại các nước Bắc Âu như Thụy Điển, Na Uy hay Đan Mạch, hệ thống hỗ trợ gia đình toàn diện với nghỉ phép chăm con có hưởng lương, trợ cấp trẻ em và giáo dục mầm non phù hợp chi phí đã góp phần duy trì tỷ lệ phụ nữ tham gia lao động ở mức cao và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Tại châu Á, nhiều chương trình hỗ trợ gia đình và trẻ em cũng cho thấy hiệu quả rõ rệt. Ở Indonesia, các chương trình hỗ trợ tiền mặt có điều kiện và bữa ăn dinh dưỡng miễn phí cho học sinh đã góp phần cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và giảm suy dinh dưỡng. Tại Thái Lan, chương trình bảo hiểm y tế toàn dân “30 Baht điều trị cho tất cả các bệnh” giúp các gia đình thu nhập thấp tiếp cận tốt hơn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

Hòa trong xu hướng chung, Việt Nam những năm qua đã chú trọng thúc đẩy phát triển lấy gia đình làm trung tâm. Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 xác định xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc là nền tảng của xã hội. Các chính sách như giảm nghèo đa chiều, phổ cập giáo dục mầm non, bảo hiểm y tế miễn phí cho trẻ dưới 6 tuổi, phòng chống bạo lực gia đình và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng đang được triển khai rộng khắp.

Theo các báo cáo giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều tại Việt Nam giảm bình quân hơn 1% mỗi năm. Việt Nam cũng là một trong những quốc gia đầu tiên tại châu Á áp dụng chuẩn nghèo đa chiều nhằm bảo đảm mức sống tối thiểu gắn với mục tiêu phát triển bền vững. Trong lĩnh vực bảo vệ trẻ em, Luật Trẻ em năm 2016 tạo hành lang pháp lý quan trọng để phòng ngừa và can thiệp đối với các trường hợp trẻ em bị bạo lực, bóc lột hoặc xâm hại. UNICEF từng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia tiên phong ở châu Á trong thúc đẩy quyền trẻ em khi là nước đầu tiên trong khu vực và thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước về Quyền trẻ em vào năm 1990.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức như chênh lệch vùng miền, áp lực chi phí nuôi dạy con tại đô thị, nguy cơ tái nghèo, bạo lực gia đình và những tác động từ môi trường số đối với trẻ em. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục củng cố vai trò của gia đình và hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội lấy gia đình làm trung tâm tiếp tục là giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp bất bình đẳng và bảo đảm phúc lợi cho trẻ em.

Một xã hội phát triển bền vững không thể tách rời những gia đình ổn định, nơi mỗi trẻ em được lớn lên trong môi trường an toàn, được yêu thương và có cơ hội phát triển toàn diện. Từ những mái ấm bình yên và đủ đầy, nền tảng cho một xã hội công bằng, nhân văn và bền vững mới có thể được vun đắp lâu dài.