Bảo tàng ngoài công lập năng động thu hút khách

Thời gian qua, 1 trong các chính sách hiệu quả nhất đối với hệ thống bảo tàng là việc khuyến khích thành lập các bảo tàng ngoài công lập (tư nhân) và công nhận Bảo vật quốc gia thuộc sở hữu của tư nhân. Chính sách này đã giúp cho các bảo tàng ngoài công lập thêm quy củ, thêm chuyên nghiệp và đặc biệt là thêm sự thu hút khách.

Theo thống kê của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM thì TP.HCM có tổng cộng 25 bảo tàng đang hoạt động, trong đó có 12 bảo tàng ngoài công lập. Nhưng mới đây chỉ còn 11 vì Bảo tàng Nghệ thuật Wada đã xin ngưng hoạt động. Bảo tàng Y học cổ truyền Việt Nam (FITO Museum) là bảo tàng tư nhân ra mắt đầu tiên tại TP.HCM, ra đời từ ngày 8/2/2007. Xuất hiện gần đây nhất là Bảo tàng Phở (Phở Museum), mở cửa đón khách từ ngày 15/1/2026. Cả nước hiện tại có 81 bảo tàng ngoài công lập và 101 bảo tàng công lập.

Linh hoạt từ chuyên môn đến dịch vụ

Bảo tàng Gốm thời dựng nước do diễn viên Chi Bảo sáng lập, ra mắt ngày 14/7/2025, nhưng đến nay đã có 2 Bảo vật quốc gia là Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc (niên đại cách nay khoảng 4.000 - 3.800 năm, thuộc hậu kỳ đá mới và sơ kỳ kim khí) và Chõ gốm (niên đại thuộc thời kỳ tiền sơ sử). Với 2 Bảo vật quốc gia này, thanh thế và trách nhiệm của Bảo tàng Gốm thời dựng nước hẳn nhiên được lên cao, thu hút nhiều khách tham quan. Nó cũng hé mở cho thấy hướng đi của bảo tàng này, đó là khu biệt vào gốm giai đoạn thời dựng nước và tập trung vào các hoạt động khoa học, hội thảo, nói chung là đề cao tính chuyên môn, hướng đến khách tham quan thích nghiên cứu về lịch sử gốm.

Tuy khu biệt sưu tập là vậy, nhưng Bảo tàng Gốm thời dựng nước hiện đã có hơn 1.000 hiện vật gốm, trải dài từ khoảng 12.000 năm TCN đến những thế kỷ đầu Công nguyên, thường xuyên trưng bày khoảng 400 hiện vật. Xem gốm thời Cái Bèo, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, Sa Huỳnh… có thể thấy được trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ của cha ông ta, nơi lấy sự hài hòa, thanh lịch làm quan niệm sống.

Vào ngày 23/5 tới đây, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San sẽ khai mạc triển lãm Vườn nhân để kỷ niệm 115 năm sinh thi sĩ Lưu Trọng Lư (1911 - 1991). Ngoài tinh thần thi ca, triển lãm còn trưng bày tranh ảnh, bản thảo, thư từ, kỷ vật và tư liệu của gia đình. Sở dĩ bảo tàng này có thể làm đa dạng sự kiện vì ngay từ đầu họ hướng đến nghệ thuật nói chung, dù bộ sưu tập chính là hơn 1.700 tác phẩm mỹ thuật từ thời Đông Dương cho đến đương đại. Họ có nỗ lực kết nối giữa các thế hệ, kết nối quốc tế, nên dễ có tiếng nói chung trong các hoạt động nghệ thuật.

Ra mắt 6/6/2024, Bảo tàng Đỗ Hùng nằm trên Phố đi bộ Nguyễn Huệ chuyên trưng bày về hoàng cung triều Nguyễn và trang sức 54 dân tộc Việt Nam, với hơn 178 ngàn hiện vật. Cách trưng bày trẻ trung, giàu tính tương tác, nên đã sớm trở thành điểm check-in của thế hệ Gen Z và ngày càng trẻ hóa người xem.

Đặc điểm chính của 11 bảo tàng ngoài công lập ở TP.HCM là chọn đi vào các chuyên ngành hẹp hoặc chuyên đề đặc trưng, nghe tên đã thấy rõ. Ví dụ như Bảo tàng Biệt động Sài Gòn chuyên về một giai đoạn đấu tranh đã thành huyền thoại, Bảo tàng Sâm Ngọc Linh chuyên về dược liệu quý, Bảo tàng Y học Cổ truyền Việt Nam, Bảo tàng Áo dài, Bảo tàng Phở, Bảo tàng Gốm sứ Minh Long 1, Bảo tàng Vũ khí cổ - Robert Taylor…

Một đặc điểm nổi bật nữa là các bảo tàng khá linh hoạt trong việc cho người xem tương tác địa điểm (check-in) và làm các video phát trên mạng xã hội. Thậm chí với nhiều người mua vé vào Bảo tàng Y học Cổ truyền Việt Nam hoặc Bảo tàng Áo dài… là nghĩ đến việc check-in trước, xem hiện vật sau, vì không gian khá đẹp, dễ ghi hình. Nhiều người vô Bảo tàng Phở là để thử tô phở ở đây, giá dao động từ 125 ngàn đến 260 ngàn đồng, tùy loại.

Doanh thu tạm ổn

Về du lịch nói chung, trong quý 1/2026, TP.HCM đón gần 20 triệu lượt khách, trong đó có gần 1,35 triệu lượt khách quốc tế. Hệ thống bảo tàng tại TP.HCM đón hơn 1,38 triệu lượt khách, tăng 10% so với cùng kỳ năm trước. Người xem đến từ khối giáo dục (học sinh, sinh viên) chiếm tỷ trọng lớn, hơn 516.000 lượt, chủ yếu xem các chuyên đề lịch sử.

Lượng khách đến với các bảo tàng ngoài công lập tại TP.HCM từ 400.000 đến 500.000 lượt khách, do cách thống kê chưa đồng bộ.

Năm 2025 đã có hơn 4,46 triệu lượt khách tham quan các bảo tàng tại TP.HCM, tăng 40% so với năm 2024. Nếu so với lượng khách du lịch đến TP.HCM năm 2025 là hơn 46 triệu lượt khách nội địa và gần 8,6 triệu lượt khách quốc tế, thì lượt khách đi xem bảo tàng khá đáng kể, chiếm khoảng 8,17%. Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, các bảo tàng ngoài công lập đang có lượng khách khá ổn định, nên có đóng góp đáng kể vào hoạt động du lịch của thành phố.

Tuy lượng khách đến các bảo tàng tư nhân chưa thật nhiều, nhưng so về giá vé với các bảo tàng công lập, thì một số đơn vị cao hơn rất nhiều. Ví dụ giá vé vào Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (bảo tàng công lập, đông khách bậc nhất Việt Nam) là 40 ngàn đồng cho người lớn và 20 ngàn đồng cho người có thẻ học sinh/sinh viên. Trong khi vé vô Bảo tàng Tranh 3D Artinus là 220 ngàn đồng cho ngày thường và 300 ngàn đồng cho ngày lễ hoặc cuối tuần. 

Nếu giá vé vào Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM (công lập) là 30 ngàn đồng cho người lớn và 15 ngàn đồng cho học sinh/sinh viên, thì vé vô Bảo tàng Nghệ thuật Quang San là 200 ngàn đồng cho người lớn, 100 ngàn đồng cho họa sĩ, nhà nghiên cứu nghệ thuật và học sinh/sinh viên.

Giá vé vào Bảo tàng Y học cổ truyền Việt Nam là 120 ngàn đồng; Bảo tàng Phở là 750 ngàn đồng, bao gồm trải nghiệm và thưởng thức 1 tô phở…

Khi được hỏi, các bảo tàng tư nhân thường từ chối tiết lộ về doanh thu, nhưng đa số nói tạm ổn, vì thu đang tạm bù được chi, hoặc chỉ bù lỗ chút xíu. "Chúng tôi bắt đầu sưu tập vì đam mê, bắt đầu làm bảo tàng vì trách nhiệm muốn chia sẻ với cộng đồng, nên chưa nghĩ nhiều đến doanh thu ở hiện tại. Nhưng về lâu dài, hiện vật thì vẫn còn đó, mà giá trị thì sẽ lên cao, nếu chúng ta làm tốt, thì không lo gì việc thiếu người xem và không có lợi nhuận. Tất nhiên, lợi nhuận của bảo tàng phải nhìn ở khía cạnh đặc biệt, không thể giống với các mô hình kinh doanh thuần túy khác" - diễn viên Chi Bảo (Giám đốc Bảo tàng Gốm thời dựng nước) chia sẻ.

Để kích cầu người xem, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San cho biết họ đang hướng tới các mục tiêu như mở rộng thêm các tác phẩm của giai đoạn đương đại để tạo sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, xuất bản và giáo dục. Trong thời gian tới, bảo tàng này dự kiến thực hiện ấn phẩm sách đầu tiên về bộ sưu tập và hoạt động của mình, xuất phát từ nhu cầu và sự quan tâm của khách tham quan, cũng như các đơn vị bảo tàng khác đã nhiều lần hỏi về các ấn phẩm chính thức. Mục tiêu là để bảo tàng không chỉ là nơi trưng bày, mà còn là nguồn tư liệu và học hỏi về mỹ thuật. Bảo tàng này cũng sẽ đa dạng hóa các chương trình trưng bày chuyên đề và hợp tác với các tổ chức, bảo tàng và nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, nhằm lan tỏa rộng hơn câu chuyện của nghệ thuật Việt Nam.

(Còn nữa)