"Báu vật" ngàn năm vươn tầm thành Di sản thế giới: Di sản thiên nhiên nguyên sơ giữa Cố đô

Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, Ninh Bình đang dồn lực hoàn thiện hồ sơ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận khu "Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc" là Di sản thế giới.

 Quần thể này là sự hội tụ các giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất Karst, đa dạng sinh học đặc hữu và bề dày lịch sử - văn hóa. Quá trình định danh không đơn thuần là sự khẳng định vị thế mà là bước đi chiến lược nhằm bảo tồn nghiêm ngặt di sản, kiến tạo sự hài hòa giữa gìn giữ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội. 

Thể thao và Văn hóa giới thiệu loạt 2 bài: "Báu vật" ngàn năm vươn tầm thành Di sản thế giới" về nội dung này.

Bài 1: Di sản thiên nhiên nguyên sơ giữa Cố đô

Quần thể cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc, Ninh Bình rộng 11.000 ha là một "bảo tàng sống" lưu giữ dấu ấn địa chất từ kỷ Pleistocene (bắt đầu khoảng 2,6 triệu năm trước), đồng thời là "ngôi nhà cuối cùng" của loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp là Voọc mông trắng.

Để hồ sơ đệ trình UNESCO mang sức nặng thuyết phục, việc nhận diện, giải mã những giá trị nguyên bản về đa dạng sinh học tại đây đang được chính quyền địa phương, các chuyên gia, nhà khoa học nỗ lực thực hiện bằng minh chứng khoa học và thực tiễn sinh động.

"Bảo tàng" địa chất Karst

Quần thể cảnh quan Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc là một không gian tự nhiên mang giá trị đặc thù về địa chất và sinh thái. Điểm nhấn của khu vực này là vùng đất ngập nước Vân Long, nơi vốn được mệnh danh "vịnh không sóng" với các khối núi đá vôi phân bố độc lập, tồn tại như những "hòn đảo lục địa" giữa một vùng trũng ngập nước. Dưới góc độ khoa học, sự khác biệt cốt lõi của quần thể này so với các vùng núi đá vôi thông thường là sự tương tác năng động giữa địa hình Karst (dạng địa hình đặc biệt được hình thành do sự hòa tan của nước đối với các loại đá dễ tan tạo nên cảnh quan độc đáo với hang động, hố sụt, sông ngầm) và hệ sinh thái đất ngập nước. Chính sự giao thoa đặc biệt này tạo nên mô hình cảnh quan hiếm gặp trong khu vực nhiệt đới, làm nền tảng vững chắc cho sự vận hành của một hệ sinh thái đa dạng.

Theo hồ sơ đề cử, không gian di sản được khoanh vùng với quy mô khoảng 11.000 ha. Quy mô này cho phép bao quát các sinh cảnh cốt lõi, bảo đảm tính toàn vẹn của hệ sinh thái Karst. Ninh Bình tự hào là một trong số ít khu vực ở Đông Nam Á còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn chuỗi tiến hóa sinh thái liên tục từ kỷ Pleistocene đến thời kỳ hiện đại.

Đánh giá về giá trị địa chất, khảo cổ của khu vực này, Tiến sĩ La Thế Phúc, Viện Nghiên cứu Địa chất và Khoáng sản ứng dụng cho biết, những phát hiện mới nhất đang mở ra dư địa nghiên cứu khổng lồ. Cuối năm 2024, các nhà địa chất và khảo cổ của Viện đã khảo sát tiềm năng di sản tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. Kết quả đã xác lập được một số điểm di sản địa chất nổi trội, đặc biệt là phát hiện mới nhiều điểm di sản địa chất chứa di sản văn hóa, di tích tiền sử ngay trong hệ thống các hang động và mái đá vôi ở đây.

Không chỉ có Vân Long, hệ thống hang động tại khu vực Tam Chúc cũng mang trong mình những giá trị địa chất độc bản. Trải qua hàng triệu năm kiến tạo, nước mưa hòa tan đá vôi đã tạc nên những tuyệt tác kiến trúc dưới lòng đất với vẻ đẹp nguyên sơ. Bà Nguyễn Thị Mai Hương, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) nhận định, hệ thống hang động Karst tại khu vực Tam Chúc thể hiện sự đa dạng nổi bật về hình thái phát triển, nguồn gốc hình thành và cấu trúc. Đặc biệt là sự hiện diện nổi bật của thạch nhũ dạng răng cưa là một dạng nhũ đá cực kỳ hiếm gặp được ghi nhận tại gần như tất cả các hang khảo sát.

Với hàng chục hang động được phát hiện, quần thể Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc hiện diện như một "bảo tàng" địa chất - khảo cổ học tự nhiên ngoài trời, mang tiềm năng vô giá trong giáo dục địa chất và nghiên cứu khoa học.

Sự hồi sinh kỳ diệu của linh trưởng

Voọc mông trắng (tên khoa học là Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện được xếp hạng cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Sách Đỏ Việt Nam. Việc gìn giữ và phục hồi thành công loài linh trưởng này đóng vai trò mang tính biểu tượng, đồng thời khẳng định giá trị đa dạng sinh học nổi bật toàn cầu của khu vực đề cử di sản Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Theo hồ sơ bảo tồn loài, khoảng 87% quần thể Voọc mông trắng ngoài tự nhiên phân bố tại Ninh Bình và một phần được phân bố ở các khu rừng giáp ranh có tính kết nối sinh cảnh.

Tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, từ trước năm 2000 ghi nhận khoảng 40 cá thể Voọc mông trắng. Đến nay, sau nhiều nỗ lực, với sự chung tay của các cấp, ngành, tổ chức bảo vệ động vật hoang dã trong nước và quốc tế, chính quyền địa phương và người dân, số lượng Voọc mông trắng tại đây đã tăng lên trên 250 cá thể.

Đánh giá về sự tăng trưởng này, Tiến sĩ Hoàng Văn Lâm, Giám đốc quốc gia Tổ chức bảo tồn Động thực vật Quốc tế (FFI) tại Việt Nam cho biết, dựa trên dữ liệu quan sát trực tiếp và các mô hình thống kê, tổng quy mô quần thể tại Vân Long một lần nữa khẳng định vị thế của nơi này không chỉ là nơi lưu giữ quần thể Voọc mông trắng lớn mà còn đóng vai trò là "nguồn gen" cho sự phục hồi của loài.

Bên cạnh Vân Long, khu vực rừng núi đá vôi Kim Bảng là nơi cư trú của quần thể Voọc mông trắng lớn thứ hai thế giới với số lượng ước tính khoảng 120 - 150 cá thể. Gần đây nhất, tại khu vực rừng phòng hộ Đồng Thái, xã Đồng Thái, các chuyên gia cũng ghi nhận sự xuất hiện của quần thể lớn thứ ba với 37 cá thể. Sự gia tăng về số lượng cá thể lẫn phạm vi phân bố đã cho thấy xu hướng phục hồi tích cực của quần thể Voọc mông trắng trong tự nhiên.

Chuyên gia bảo tồn linh trưởng Tilo Nadler, người đã gắn bó hàng thập kỷ với Trung tâm Cứu hộ linh trưởng nguy cấp (EPRC) chia sẻ, Trung tâm hiện có 2 khu bán hoang dã lớn để các loài Voọc và vượn có thể học các kỹ năng sinh tồn thiết yếu từng bước, qua đó, tăng khả năng sống sót trong tự nhiên. Sau khi thả về tự nhiên, chúng tiếp tục được theo dõi để có biện pháp bảo vệ phù hợp. Năm 2025, Trung tâm đã cứu hộ 18 cá thể và có 19 cá thể non được sinh ra.

Để đạt được những tín hiệu tích cực ngoài tự nhiên, công tác quản lý, bảo vệ rừng đã được triển khai đồng bộ và quyết liệt. Ông Đỗ Văn Tĩnh, Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng Ninh Bình cho biết, lực lượng Kiểm lâm đã kiên trì bám rừng, kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ tác động đến sinh cảnh. Các giải pháp đồng bộ từ việc ngăn chặn bẫy bắt, kiểm soát khai thác tài nguyên đến việc tích cực hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho người dân vùng đệm đã phát huy hiệu quả.

Việc phục hồi quần thể Voọc mông trắng tại khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc không chỉ là một điểm sáng trong công tác bảo vệ đa dạng sinh học quốc gia mà còn là bằng chứng khoa học cốt lõi, điều kiện tiên quyết để định hình giá trị nổi bật toàn cầu, giúp không gian di sản này tự tin hướng tới mục tiêu được UNESCO vinh danh là Di sản thế giới.