Dấu ấn lịch sử và nghệ thuật đặc sắc của bia đá thời Lê Trung Hưng

Giữa không gian cổ kính của chùa Keo Hành Thiện, xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình, tấm bia đá thời Lê Trung Hưng được công nhận là bảo vật quốc gia vào đầu năm 2026 không chỉ là chứng tích lịch sử quý giá mà còn là nguồn tư liệu sống động về văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật điêu khắc truyền thống. 

Việc bảo tồn, phát huy giá trị bảo vật này không chỉ góp phần gìn giữ di sản dân tộc mà còn tạo động lực phát triển du lịch văn hóa địa phương, đưa những giá trị xưa lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Tinh hoa chạm khắc đá

Chùa Keo Hành Thiện là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia đặc biệt. Nơi đây không chỉ nổi tiếng bởi quần thể kiến trúc cổ kính, hài hòa mà còn lưu giữ nhiều giá trị di sản quý báu, trong đó nổi bật là cụm bia đá thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII) được công nhận là bảo vật quốc gia vào đầu năm 2026.

Cụm bia gồm ba tấm còn nguyên vẹn, mang niên đại Hoằng Định 13 (1613), Cảnh Trị 9 (1671) và Chính Hòa 25 (1704). Không chỉ có giá trị về mặt niên đại, những tấm bia này còn là kho tư liệu quý phản ánh sinh động đời sống lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Đại Việt thời bấy giờ.

Nội dung văn bia chủ yếu ca ngợi công lao của Đức Thánh Dương Không Lộ - vị Thiền sư, Quốc sư, Đại pháp sư nổi tiếng thời Lý, được nhân dân tôn kính là “Nam Thiên Thánh Tổ”. Theo ghi chép, ông không chỉ có công truyền bá giáo lý Phật giáo mà còn gắn bó mật thiết với đời sống nhân dân. Những câu chuyện về việc ông chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông, dạy dân nghề đánh cá, đúc đồng, cứu giúp người nghèo… đã góp phần khắc họa hình ảnh một bậc chân tu gần dân, vì dân.

Các văn bia còn cung cấp nhiều thông tin quý về danh lam thắng cảnh, quá trình hình thành và phát triển của chùa Keo Hành Thiện. Đặc biệt, nội dung bia ghi lại công lao của những người đứng ra khởi xướng, đóng góp công sức, tiền của cho việc xây dựng, trùng tu chùa qua nhiều giai đoạn. Điều này thể hiện rõ truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần cố kết cộng đồng và đời sống xã hội ổn định, thanh bình của người dân thời kỳ Lê Trung Hưng.

Bên cạnh nội dung văn tự, cụm bia đá còn thể hiện trình độ kỹ thuật và mỹ thuật điêu khắc đá đạt đến độ tinh xảo của nghệ nhân thời trung đại. Từ việc lựa chọn chất liệu đá bền vững, kỹ thuật chế tác đến các họa tiết trang trí đều cho thấy sự công phu, tỉ mỉ.

Đây là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều lực lượng trong xã hội, từ quan lại triều đình, nho sĩ, chức sắc tôn giáo đến các nghệ nhân, thợ thủ công và đông đảo nhân dân địa phương. Những tấm bia vì thế không chỉ là hiện vật đơn lẻ mà còn là biểu tượng của sự đồng lòng, chung sức của cộng đồng trong việc kiến tạo và gìn giữ giá trị văn hóa. Đồng thời, nội dung và hình thức của bia cũng góp phần truyền tải những tri thức về đạo lý, nhân quả, lòng từ bi, lối sống nghĩa tình là những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa trong xã hội hôm nay.

Với những giá trị toàn diện về lịch sử, văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật, cụm bia đá thời Lê Trung Hưng tại chùa Keo Hành Thiện trở thành nguồn tư liệu quý giá phục vụ nghiên cứu nhiều lĩnh vực như lịch sử xã hội, Phật giáo, văn hóa làng xã và đời sống kinh tế, tín ngưỡng của người Việt xưa.

Ông Đào Văn Mạnh, Phó Trưởng ban Bản tự chùa Keo Hành Thiện cho biết, cụm bia đá gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của làng Hành Thiện là vùng đất khoa bảng nổi tiếng với truyền thống hiếu học. Những nội dung khắc trên bia giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và đạo lý của địa phương, qua đó góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này. Không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương, cụm bia đá còn có vai trò quan trọng trong việc củng cố sự gắn kết cộng đồng, khơi dậy ý thức gìn giữ di sản và phát huy các giá trị truyền thống trong đời sống đương đại.

Lan tỏa giá trị di sản

Cụm bia đá thời Lê Trung Hưng tại chùa Keo Hành Thiện không chỉ là di sản vật thể quý giá mà còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật đặc sắc. Việc được công nhận là bảo vật quốc gia vào đầu năm 2026 là dấu mốc quan trọng, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách bền vững, hiệu quả.

Công tác bảo tồn cụm bia đá được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với việc gìn giữ tối đa yếu tố nguyên gốc. Do được chế tác từ đá tự nhiên và trải qua hàng trăm năm tồn tại, các tấm bia chịu tác động không nhỏ của thời tiết, môi trường và quá trình sử dụng không gian di tích. Vì vậy, ngành chức năng cùng Ban quản lý di tích đã và đang triển khai nhiều giải pháp bảo vệ như kiểm soát độ ẩm, hạn chế tác động vật lý trực tiếp, vệ sinh định kỳ bằng phương pháp phù hợp, đồng thời theo dõi hiện trạng để kịp thời xử lý các dấu hiệu xuống cấp. Cùng với đó, việc lập hồ sơ khoa học, số hóa nội dung văn bia cũng được chú trọng nhằm lưu trữ lâu dài và phục vụ nghiên cứu. Các bản dập, bản dịch, phiên âm văn bia được thực hiện công phu, giúp giải mã nội dung chữ Hán cổ, từ đó mở rộng khả năng tiếp cận cho đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây là bước đi quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu trong lĩnh vực bảo tồn di sản.

Bên cạnh bảo tồn, việc phát huy giá trị cụm bia đá được xác định là hướng đi then chốt để di sản “sống” trong đời sống đương đại. Chùa Keo Hành Thiện hiện là điểm đến văn hóa - tâm linh thu hút đông đảo du khách. Việc lồng ghép giới thiệu giá trị cụm bia đá trong các chương trình tham quan, thuyết minh đã góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa của bảo vật quốc gia.

Bà Phạm Thị Thương, Bắc Ninh chia sẻ, du khách khi đến chùa không chỉ tham quan kiến trúc cổ mà còn có cơ hội tìm hiểu về nghệ thuật chạm khắc đá, kỹ thuật chế tác truyền thống cũng như câu chuyện lịch sử được khắc ghi trên bia. Đây là cách tiếp cận hiệu quả, giúp di sản trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận hơn với công chúng.

Việc phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo vệ di sản này được thể hiện qua việc dù không có sư trụ trì, nhưng bằng tình yêu, trách nhiệm và ý thức cộng đồng, người dân nơi đây đã lưu giữ được nhiều di vật quý. Người dân địa phương không chỉ là chủ thể thụ hưởng mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia gìn giữ, bảo vệ cụm bia đá. Thông qua các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, ý thức trách nhiệm của cộng đồng ngày càng được nâng cao, hình thành sự đồng thuận trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Hồng Nguyễn Thành Mạnh đánh giá, cụm bia đá cùng chùa Keo Hành Thiện là nguồn tài sản văn hóa có giá trị lớn về du lịch và giáo dục truyền thống, tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương. Việc bảo tồn, phát huy sẽ được xã thực hiện trên nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc, bảo vệ nguyên trạng bảo vật gắn với không gian di tích, ứng dụng công nghệ số; đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc gìn giữ bảo vật quốc gia một cách bền vững.

Cụm bia đá thời Lê Trung Hưng tại chùa Keo Hành Thiện không chỉ là di sản của quá khứ mà còn là tài sản quý giá của hiện tại và tương lai. Việc bảo tồn và lan tỏa giá trị của bảo vật quốc gia này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn tạo động lực cho phát triển văn hóa - du lịch bền vững, đưa di sản thực sự trở thành nguồn lực cho sự phát triển của địa phương trong thời kỳ mới.