100 năm Ngày sinh Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn: Người tiên phong mở lối cho Việt ngữ học

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn (2/5/1926-2/5/2026) – nhà ngôn ngữ học uyên bác, giàu sức sáng tạo, người tiên phong mở lối cho Việt ngữ học. 

Ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ tại Liên Xô (cũ) với đề tài "Từ loại Danh từ tiếng Việt" (1960); người được giới nghiên cứu đánh giá cao trong các lĩnh vực ngữ pháp tiếng Việt, Hán Nôm, ngôn ngữ thơ, văn học, văn hoá…

Người tiên phong mở lối cho Việt ngữ học

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn sinh ngày 2/5/1926,  tại xã Thanh Văn, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An (nay là Đại Đồng, tỉnh Nghệ An). Lúc nhỏ, ông tiếp thụ Hán học trong một gia đình Nho học, sau đó theo học các trường Quốc học Vinh và Quốc học Huế.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông đã tham gia các công tác kháng chiến tại Nghệ An, là đảng viên từ năm 1949.

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn bắt đầu dạy học từ năm 1949. Năm 1952, ông được bổ nhiệm làm trợ lý Đại học lớp đầu tại Liên khu Bốn, năm 1953–1954 là Trưởng phòng chuyên môn của Khu Giáo dục Liên khu Bốn.

Từ năm 1955 đến năm 1960 ông được Bộ Giáo dục cử làm chuyên gia Việt ngữ học đàu tiên của nước ta tại Liên Xô (Trường Đại học Tổng hợp Leningrad). Năm 1960 ông bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ Ngữ văn đầu tiên của Việt Nam tại Liên Xô về Ngôn ngữ học với đề tài "Từ loại Danh từ tiếng Việt". Sự kiện được các nhà nghiên cứu coi đó là một cái mốc, mang tính bước ngoặt, tạo nền móng để Việt ngữ học khẳng định vai trò của mình.

Theo cố PGS TS Phạm Văn Tình, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Việt Nam học, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam học: đề tài "Từ loại Danh từ tiếng Việt" nghe có vẻ đơn giản nhưng lại động chạm tới một loạt vấn đề cần giải quyết đối với Việt ngữ học, bởi nó liên quan tới hình thái học, ngữ pháp học, ngữ nghĩa học... của một ngôn ngữ phân tiết tính, không biến hóa hình thái như tiếng Việt.

Tư tưởng học thuật này sau đã được PGS Cao Xuân Hạo đề cao như một "bảo bối" cho giới ngôn ngữ học của Việt Nam. Trong một cuốn sách viết vào năm 2000, PGS Cao Xuân Hạo đã viết: "Cách đây bốn mươi năm đã có một bậc đàn anh của ngành Việt ngữ học, GS Nguyễn Tài Cẩn, đem từ Liên Xô về một báu vật vô giá: Lý thuyết âm tiết-hình vị của một trong những nền ngôn ngữ học ưu tú nhất của nhân loại, lý thuyết duy nhất có thể giải đáp được những vấn đề mà một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt (và nhiều ngôn ngữ phương Đông khác) đặt ra cho ngôn ngữ học hiện đại và từ đó vạch ra một con đường đúng đắn để khắc phục chủ nghĩa "dĩ Âu vi trung (coi châu Âu là trung tâm)"... 

Từ năm 1961 đến năm 1971 ông làm Chủ nhiệm Bộ môn Ngôn ngữ học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Năm 1980 ông được Nhà nước phong học hàm Giáo sư. Trong các năm 1982, 1988–1990, ông được mời thỉnh giảng tại Trường Đại học tổng hợp Paris 7, năm 1991 tại Viện Đại học Cornell (Hoa Kỳ).

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn có công lớn trong việc xây dựng chuyên ngành Ngôn ngữ học tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Khoa Ngôn ngữ học của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.

Ông là người thầy đáng kính của rất nhiều thế hệ sinh viên, nghiên cứu sinh, cán bộ chuyên môn chuyên ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học, Hán Nôm…

Năm 2000 Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là nhà ngôn ngữ học đầu tiên nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm công trình về các công trình Ngữ pháp và Lịch sử tiếng Việt.

Chuyên gia ngôn ngữ học am hiểu sâu sắc nhiều lĩnh vực

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là một chuyên gia Ngôn ngữ học am hiểu sâu sắc nhiều lĩnh vực, đặc biệt là Việt ngữ học và Hán-Nôm, ông là người thông thái các phương diện đồng đại và lịch đại trong nhiều địa hạt (ngữ pháp, ngữ âm, từ nguyên, văn tự) và đã dành nhiều thời gian để viết các giáo trình và chuyên khảo. 

Đặc biệt, đối với ngành "Nôm học", Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn có công lớn trong việc xác lập những công cụ và phương pháp nghiên cứu, những tiền đề căn bản cho nghiên cứu chữ Nôm. Từ rất sớm, Giáo sư đã dày công nghiên cứu về cách đọc Hán Việt (1971, 1972, 1979) với tư cách một khái niệm công cụ để nghiên cứu chữ Nôm, đặc biệt là vấn xác định thời điểm xuất hiện của loại văn tự này. Bên cạnh dấu ấn trong nghiên cứu về âm Hán Việt, Giáo sư còn có nhiều cống hiến ở địa hạt nghiên cứu về âm đọc Cổ Hán Việt (còn gọi là Tiền Hán Việt) và âm đọc Hán Việt Việt hoá (còn gọi là Hậu Hán Việt) để hình thành bức tranh ảnh hưởng ngôn ngữ (ngữ âm) giữa tiếng Hán với tiếng Việt trong lịch sử (1987)…

Ngoài thành công trên phương diện nghiên cứu chữ Nôm từ tầm vĩ mô, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn còn đặt dấu ấn của mình trong việc nghiên cứu vi mô đối với những chữ Nôm cá biệt vốn là "nan đề" trong nghiên cứu chữ Nôm. Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn đã dành 10 năm dày công nghiên cứu hệ thống văn bản Truyện Kiều - một hệ thống văn bản vô cùng phức tạp - tập trung nhất là 3 cuốn sách mà nhan đề đều mở đầu bằng "Tư liệu Truyện Kiều…" (2002, 2004, 2008). Từ những gợi ý về mặt nghiên cứu văn bản và từ ngữ của học giả Hoàng Xuân Hãn, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn đã đi sâu nghiên cứu vấn đề văn bản và ngôn ngữ Truyện Kiều theo hướng "tầm nguyên", đi tìm "nguyên lời Nguyễn Du", để đến năm 2002, cuốn chuyên khảo đầu tiên về bản Duy Minh Thị 1872 được ra mắt bạn đọc. Cuốn sách bàn đến bản Duy Minh Thị 1872 từ 3 khía cạnh (tương ứng với 3 phần nội dung sách): nghiên cứu văn bản, phiên Nôm, biện giải từ ngữ; cả 3 khía cạnh này đều được trình bày với nhiều ý tưởng mới lạ. Phương pháp nghiên cứu nghiêm cẩn và khoa học ấy vẫn tiếp tục được thực hiện nhất quán trong hai cuốn sách mà Giáo sư in sau này (2004, 2008), tạo thành bộ ba công trình nghiên cứu văn bản và từ ngữ Truyện Kiều mà người ta có thể dễ dàng nhận ra kể cả khi chúng không được dán nhãn "made by Nguyễn Tài Cẩn".

Với sức nghiên cứu và sức viết dồi dào của mình, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là tác giả của nhiều cuốn giáo trình, chuyên đề, bài báo khoa học xuất bản ở trong và ngoài nước, nhiều báo cáo khoa học ở các hội nghị khoa học quốc tế.

Theo Giáo sư Đinh Văn Đức – một trong những học trò xuất sắc của Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn" "thành công liên tục trong học thuật của thầy tôi chính là ở chỗ ông có một phương pháp tư duy rất hiện đại và đúng đắn. Thầy nắm rất vững các nguồn lý luận ngôn ngữ học ở các bối cảnh lịch sử khác nhau. Mạnh dạn nhưng cẩn trọng, thầy đã ứng dụng có kết quả các lý thuyết ngữ học vào tư liệu bản ngữ, cả hiện đại và lịch sử, mở ra những ý tưởng rất mới...".

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn đã công bố nhiều cuốn sách, mỗi cuốn sách đều là một công trình nghiên cứu công phu và đặc biệt có giá trị, tiêu biểu như: "Từ loại danh từ trong tiếng Việt hiện đại" (1975), "Ngữ pháp tiếng Việt" (Tiếng - Từ ghép - Đoản ngữ) (1975), "Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán - Việt" (1979), "Một số vấn đề về chữ Nôm" (1985), "Giáo trình Lịch sử Ngữ âm tiếng Việt" (Sơ thảo, 1995), "Tư liệu Truyện Kiều: Từ bản Duy Minh Thị đến bản Kiều Oánh Mậu" (2004)…

Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn mất ngày 25/2/2011.