Phát triển ngành xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên số (Kỳ 5 & hết): Hướng tới xây dựng "hệ sinh thái" xuất bản số

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu của nền kinh tế tri thức, lĩnh vực xuất bản tại Việt Nam cũng đang chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình truyền thống sang mô hình số hóa. Việc xây dựng "hệ sinh thái" xuất bản số trở thành yêu cầu cấp thiết, không chỉ nhằm thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng, mà còn mở ra không gian phát triển mới cho ngành xuất bản.

Đặc biệt, yêu cầu này càng trở nên rõ nét khi Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, đã đặt ngành xuất bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa - công nghệ - kinh tế, từ đó định hướng phát triển xuất bản như một ngành công nghiệp nội dung số có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao.

Yêu cầu chuyển dịch mạnh mẽ sang không gian số

Cần nhắc lại, Chỉ thị số 04-CT/TW đặt ra mục tiêu: "Chuyển đổi số sâu rộng, đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ, nội dung số; ưu tiên xuất bản các ấn phẩm số, số hóa theo hướng đa dạng, sáng tạo, hội nhập trong nước và quốc tế; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào các khâu, các lĩnh vực của hoạt động xuất bản; phát triển hệ thống xuất bản đa phương tiện".

Chỉ thị 04-CT/TW cũng đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình; khoảng 80% cơ sở in đạt trình độ công nghệ hiện đại, trở thành một ngành công nghiệp phụ trợ có vai trò quan trọng.

Theo bà Nguyễn Thị Mỹ Linh (Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương), những mục tiêu này đã tái định vị về không gian phát triển của ngành xuất bản, vượt ra khỏi khuôn khổ truyền thống để mở rộng sang các không gian số, thị trường toàn cầu và các chuỗi giá trị sáng tạo mới. Ở đây, một trụ cột quan trọng của quá trình tái định vị này là chuyển dịch mạnh mẽ từ không gian thực sang không gian số.

"Điều này cho thấy xuất bản không chỉ thay đổi phương thức phân phối, mà còn phải tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất nội dung, lưu trữ, phân phối đến tương tác với người dùng" - bà nhấn mạnh - "Việc đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (big data) và các nền tảng số sẽ tạo ra những phương thức sản xuất và tiêu dùng nội dung hoàn toàn khác biệt".

Trong khi đó, TS Phạm Thị Liên (Khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) cho rằng, trong kỷ nguyên số, ngành xuất bản là một ngành công nghiệp văn hóa quan trọng, khởi đầu chuỗi giá trị nội dung số và tác động lan tỏa mạnh mẽ đến các ngành công nghiệp văn hóa khác.

Cụ thể, công nghiệp xuất bản được xem là khâu đầu của chuỗi giá trị nội dung số, vì xuất bản là nguồn cung cấp nội dung gốc mang giá trị tri thức và văn hóa, đồng thời thực hiện chức năng tổ chức, biên tập và chuẩn hóa nội dung. Chuỗi giá trị nội dung số bao gồm các khâu: Sáng tạo nội dung → biên tập → sản xuất → phân phối → khai thác, tiêu dùng → tái sinh nội dung, trong đó xuất bản giữ vai trò nền tảng.

"Trong bối cảnh chuyển đổi số, nội dung xuất bản (dữ liệu số) không chỉ dừng lại ở sách in, mà còn có khả năng tái sử dụng và được số hóa, tích hợp đa nền tảng, trở thành đầu vào quan trọng cho nhiều ngành công nghiệp văn hóa khác như điện ảnh, truyền hình, trò chơi điện tử, giáo dục…" - TS Liên nhấn mạnh - "Xuất bản không chỉ cung cấp "nguyên liệu đầu vào", mà còn thúc đẩy hình thành chuỗi giá trị nội dung số, góp phần phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và các không gian sáng tạo".

Từ những định hướng này, có thể thấy rõ, với việc đồng thời mở rộng không gian phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu, Chỉ thị 04-CT/TW không chỉ tạo ra một khuôn khổ phát triển mới, mà còn đặt ra yêu cầu tái cấu trúc toàn diện ngành xuất bản. Đây chính là điều kiện để xuất bản Việt Nam từng bước chuyển mình từ một lĩnh vực mang tính truyền thống sang một ngành công nghiệp nội dung hiện đại, có khả năng tham gia sâu vào hệ sinh thái tri thức và công nghiệp văn hóa toàn cầu.

Xây dựng hệ sinh thái xuất bản số hợp xu thế

Có thể khẳng định, những mục tiêu về chuyển đổi số đặt ra trong Chỉ thị 04-CT/TW không chỉ là sự mở rộng về phương thức sản xuất và lan tỏa các giá trị văn hóa, mà còn là bước chuyển căn bản từ mô hình truyền thống sang mô hình số hóa, kết nối và tương tác đa chiều.

Đặc biệt, việc coi ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực bứt phá đã đặt ra yêu cầu mới đối với lĩnh vực xuất bản. Từ đó, xây dựng hệ sinh thái xuất bản số trở thành một hướng đi cần thiết, nhằm thích ứng với xu thế mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp hiệu quả vào chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và kinh tế số. 

TS Vũ Thùy Dương (Trưởng Khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) cho biết, sự hình thành hệ sinh thái xuất bản số tại Việt Nam không phải là kết quả của một yếu tố đơn lẻ mà là quá trình tích tụ, tương tác của nhiều thành tố như chủ thể tham gia, công nghệ, thị trường và chính sách.

Trước hết, 1 trong những yếu tố nền tảng quan trọng nhất của hệ sinh thái xuất bản số là sự hiện diện và tương tác của các chủ thể trong chuỗi giá trị xuất bản. Trong những năm gần đây, nhiều nhà xuất bản tại Việt Nam đã chủ động triển khai xuất bản điện tử, phát hành ebook và audiobook như một chiến lược thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VH,TT&DL), năm 2025 toàn ngành xuất bản có 5.218 xuất bản phẩm dạng điện tử được phát hành, tăng tới 49,3%, với khoảng 35 triệu lượt truy cập, tăng gần 66% so với năm trước, có 35/52 nhà xuất bản tham gia xuất bản và phát hành sách điện tử tăng 13% và chiếm 67,3% tổng số nhà xuất bản.

Bên cạnh đó, một biểu hiện rõ nét của sự hình thành hệ sinh thái xuất bản số tại Việt Nam là sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của các nền tảng đọc sách trực tuyến và ứng dụng nghe sách nói. Các nền tảng này không chỉ là công cụ phân phối nội dung mà còn đóng vai trò trung tâm kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái, từ nhà xuất bản, tác giả đến người tiêu dùng. Sự phát triển của các nền tảng số cho thấy xu hướng chuyển dịch tất yếu từ xuất bản truyền thống sang xuất bản số.

Bên cạnh các yếu tố thị trường và công nghệ, TS Dương còn nhấn mạnh tới vai trò của Nhà nước trong việc định hướng và hỗ trợ phát triển hệ sinh thái xuất bản số là hết sức quan trọng. Trong những năm gần đây, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, trong đó có xuất bản.

Một trong những điểm nhấn quan trọng là việc đầu tư xây dựng các nền tảng sách báo quốc gia, nhằm tạo ra một hạ tầng số thống nhất cho việc lưu trữ, quản lý và phân phối nội dung. Các nền tảng này không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của tri thức, văn hóa dân tộc mà còn tạo điều kiện để các nhà xuất bản, doanh nghiệp và người dùng kết nối với nhau trong một không gian số chung.

Cụ thể từ năm 2024, thực hiện sự chỉ đạo của Bộ Thông tin và Truyền thông (từ tháng 7/2025 là Bộ Khoa học - Công nghệ), NXB Khoa học - Công nghệ - Truyền thông đã chủ động xây dựng và vận hành nền tảng xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử thông qua 2 hệ thống ebook365.vn và ebook.gov.vn với định hướng rõ ràng về phân khúc và chức năng. Đây là 2 nền tảng dùng chung cho các đơn vị xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. 

Bên cạnh những kết quả bước đầu, TS Dương cho biết, quá trình hình thành hệ sinh thái xuất bản số tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề mang tính cấu trúc.

Đó là sự liên kết giữa các chủ thể (nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối và các tổ chức giáo dục…) trong hệ sinh thái xuất bản số vẫn còn rời rạc, thiếu tính hệ thống và chưa hình thành được các cơ chế hợp tác bền vững; hạ tầng dữ liệu chưa đồng bộ và chưa được khai thác hiệu quả; nội dung số chưa thực sự cạnh tranh và thiếu các sản phẩm có giá trị cao; vấn đề bản quyền số còn nhiều bất cập…

Từ thực tiễn này, TS Dương cho rằng, việc xây dựng hệ sinh thái xuất bản số tại Việt Nam là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể, sự đầu tư về hạ tầng và công nghệ, cũng như sự hoàn thiện về thể chế và chính sách. Chỉ khi giải quyết được những thách thức này, hệ sinh thái xuất bản số mới có thể phát triển một cách bền vững, đóng góp hiệu quả vào chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế số của quốc gia trong giai đoạn tới.