Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai với “Vườn X” Côn Đảo

Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai với Vườn X – không gian văn hóa gắn với điêu khắc và kiến trúc tại Côn Đảo.

Trên vùng biển phía Đông Nam của đất nước Việt Nam, có quần đảo tuyệt đẹp với lịch sử như thân phận của hoàng tử trong chuyện cổ tích. Vì thế, trong suốt 113 năm (1862 - 1975), quần đảo này đã luôn được biết đến như là một "địa ngục trần gian" bởi hệ thống nhà tù, chuồng cọp cùng với những chế độ giam giữ khắc nghiệt, rất dã man, vô nhân đạo mà những thế lực xâm lược đã xây dựng và áp đặt lên đó. Nơi này khoảng 200.000 lượt người Việt Nam bị giam giữ, trong đó có hơn 20.000 người đã mãi mãi nằm tại nơi này cùng hàng ngàn người bị tàn phế, bại liệt, hoặc mang trong mình những căn bệnh hiểm nghèo, đi chứng của những năm tháng bị tra tấn trong chốn lao tù.

Không gian Vườn X

Nhân kỉ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam – Thống nhất đất nước (1975 - 2026), những ngày cuối tháng 4, chúng tôi thăm lại Côn Đảo, quần đảo ấy giờ đây đang dần tìm lại được vẻ đẹp và sự quyến rũ của mình qua bản tay chăm sóc của những người đã đến, đã yêu và ở lại. Nơi đây đang là mái nhà chung của hơn 12.000 người đến từ mọi miền đất nước Việt Nam đang làm cho quần đảo ấy đẹp hơn.

Trong bối cảnh nhu cầu hưởng thụ văn hóa – nghệ thuật ngày càng đa dạng, việc hình thành các không gian sáng tạo gắn với đời sống cộng đồng đang trở thành một hướng đi đáng chú ý. Tại Côn Đảo (TP.HCM), Vườn X – không gian văn hóa ngoài trời do điêu khắc gia Ngô Xuân Lai trực tiếp thiết kế và kiến tạo – bước đầu cho thấy sự kết nối giữa nghệ thuật điêu khắc, kiến trúc cảnh quan với đời sống nơi biển đảo.

Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai sinh năm 1950. Từ năm 1967 đến 1974, ông học tại Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn (nay là Trường Đại học Mỹ thuật TP HCM). Đã giảng dạy tại Trường Kỹ thuật Biên Hòa rồi tiếp tục giảng dạy tại Trường Trung học Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai. Những năm 1979 – 1989, ông công tác tại Viện Quy hoạch TP HCM. Sau đó, ông là giảng viên thỉnh giảng bộ môn Kiến trúc, Khoa Xây dựng, Trường Đại học Bách khoa TP HCM.

Ai cũng biết Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai là người thi công con rồng Suối Tiên dài hơn 400m, cao khoảng 10m, đường kính 3m có thể di chuyển và tham quan bên trong. Tác phẩm này hiện nay còn có tên gọi là "Long Hoa hội".

Công trình Đồi Hàm Rồng ở Nghĩa trang Hoa viên Bình Dương cũng do Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai thiết kế mỹ thuật. Công trình này cao 27m, đường kính 113m.

Vườn X Côn Đảo do Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai thiết kế và tạo hình được tổ chức như một tổng thể không gian mở, nơi điêu khắc không tồn tại độc lập mà gắn bó chặt chẽ với cấu trúc kiến trúc – cảnh quan. Các tác phẩm được sắp đặt xen kẽ với cây xanh, mặt nước và địa hình sẵn có, tạo nên một chỉnh thể hài hòa. Chính việc quy hoạch, tổ chức không gian này cho thấy vai trò của người nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở sáng tác điêu khắc, mà còn tham gia vào quá trình kiến tạo không gian mang tính kiến trúc.

Ở góc độ tiếp cận nghệ thuật đương đại, Vườn X có thể được nhìn nhận như một thực hành nghệ thuật gắn với địa điểm (site-specific), nơi tác phẩm không tách rời khỏi bối cảnh mà được hình thành trong mối quan hệ hữu cơ với không gian, địa hình và môi trường tự nhiên. Các yếu tố như đá bản địa, hướng gió, độ ẩm và cấu trúc cảnh quan không chỉ là điều kiện bên ngoài mà trở thành một phần của ngôn ngữ tạo hình. Chính sự tương tác này tạo nên đặc trưng riêng cho Vườn X, đồng thời mở ra cách tiếp cận trong đó điêu khắc, kiến trúc và cảnh quan được tích hợp như một chỉnh thể.

Trong không gian ấy, các lớp giá trị văn hóa được đan cài: từ họa tiết trống đồng gợi nhắc cội nguồn, đến bộ tác phẩm "Chân dung 54 dân tộc Việt Nam" phản ánh sự đa dạng văn hóa, cùng các tác phẩm điêu khắc đương đại mang hơi thở thời đại. Sự kết hợp này góp phần tạo nên một không gian vừa mang tính kế thừa, vừa có tính mở, thể hiện nỗ lực tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Việc xây dựng một không gian nghệ thuật tại khu vực biển đảo như Côn Đảo đặt ra không ít thách thức. Điều kiện địa lý xa đất liền khiến việc vận chuyển vật tư, thiết bị gặp nhiều khó khăn; nguồn nhân công và phương tiện thi công hạn chế; môi trường gió biển, độ ẩm cao đòi hỏi các giải pháp kỹ thuật phù hợp. Trong quá trình hình thành, Vườn X cho thấy nỗ lực thích ứng với điều kiện thực tế: các khối đá tự nhiên được giữ lại và tích hợp vào bố cục không gian, đồng thời được xử lý thành các cấu phần sử dụng; gạch cũ từ các công trình trước đây cùng vật liệu sẵn có được tái sử dụng, góp phần hình thành tổng thể kiến trúc – cảnh quan thống nhất.

Theo một phóng sự truyền hình về Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai do TFS thực hiện giai đoạn 2006 – 2007, ông từng chia sẻ: "Về tư tưởng, mỗi tác phẩm đều là nơi chúng tôi muốn gửi gắm một điều gì đó, muốn nói hoặc chứng minh một điều gì đó. Trước hết là cho chính mình, sau đó là để mọi người có thể hiểu và cảm thông với những suy nghĩ, xúc cảm ấy. Còn về đường nét, đến nay tôi vẫn đang trong quá trình tìm kiếm bằng cách tiếp tục làm việc. Với người làm nghệ thuật, ai cũng mong tìm được một bút pháp riêng, và tôi cũng đang trên hành trình đó." Quan niệm này phần nào được thể hiện trong cách ông kiến tạo không gian Vườn X – nơi mỗi tác phẩm không chỉ tồn tại riêng lẻ mà còn góp phần tạo nên một chỉnh thể văn hóa.

Định hướng như một không gian mở, Vườn X không chỉ là nơi trưng bày tác phẩm mà còn tạo điều kiện để công chúng tiếp cận nghệ thuật trong môi trường gần gũi với thiên nhiên. Khi được hoàn thiện, nơi đây kỳ vọng trở thành một điểm sinh hoạt văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật tại địa phương Côn Đảo.

Năm 2022, khu đất Vườn X có khoảng 1.000 m² thuộc diện bị thu hồi để phục vụ việc xây dựng một tuyến đường mới. Tuyến đường này đồng thời cũng chia khu đất Vườn X thành hai phần riêng biệt. Trước thực trạng đó, Điêu khắc gia Ngô Xuân Lai đã không chỉ dừng lại ở việc thiết kế cổng rào mà còn hỗ trợ trong việc phục hồi và cải tạo lại toàn bộ khu đất. Quá trình này không có một bản vẽ hoàn chỉnh ngay từ đầu, mà được hình thành dần dần từ thực tế thi công và kinh nghiệm quy hoạch, tổ chức không gian của Ngô Xuân Lai. Với nền tảng là người từng tham gia quy hoạch và xây dựng nhiều hạng mục lớn, Điêu khắc gia đã từng bước đưa ra các ý tưởng phù hợp, từ đó phát triển và hoàn thiện khu vườn.

Đến nay, khu đất không chỉ được khắc phục tình trạng sạt lở mà còn dần hình thành như một không gian văn hóa mang nhiều giá trị, vượt xa dự định ban đầu .Vườn X hiện nay có diện tích khoảng 1800m2. Sau khi hoàn thành được 60% Vườn X thì địa phương cũng hoàn thành xong tuyến đường mới, Vườn X tiến hành làm cổng rào và tổ chức không gian cho phần đất phía trong nay nằm 1 bên của tuyến đường mới. Khu đất này là Rừng X. Tổng 2 khu Vườn X và Rừng X khoảng gần 3000 m2, cách trung tâm Côn Đảo 1 km, điểm đến lý tưởng cho khách du lịch trong và ngoài nước. Chủ Vườn X và Rừng X sinh năm 1973 ở Hà Nội, theo bố mẹ vào TP HCM tháng 9/1975. Ra Côn Đảo mua đất và thực hiện đầu tư khu vườn từ năm 2004.

Định hướng như một không gian mở, Vườn X, Rừng X không chỉ là nơi trưng bày tác phẩm mà còn tạo điều kiện để công chúng tiếp cận nghệ thuật trong môi trường gần gũi với thiên nhiên. Đến nay Vườn X đã hoàn thiện được khoảng 90%, Khi được hoàn thiện, nơi đây kỳ vọng trở thành một điểm sinh hoạt văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật tại địa phương Côn Đảo.