Góc nhìn 365: Từ E-book tới số hóa di sản

"Các ấn phẩm đã được số hóa dưới dạng E-book, cho phép công chúng tra cứu, trải nghiệm tại không gian trưng bày, đồng thời có thể truy cập và tải về". Đó là thông tin được cung cấp tại trưng bày Chuyến bay Liên hợp 37 - Biểu tượng hợp tác vũ trụ Việt Nam - Liên bang Nga, khai mạc tại Hà Nội cuối tuần qua.

Nổi bật trong số các ấn phẩm là sách Việt Nam - Liên Xô: Giai đoạn đấu tranh vì hòa bình của Việt Nam - Hội nghị Paris (NXB Thông tin và Truyền thông) do Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước Việt Nam (đơn vị tổ chức) phối hợp với Cơ quan Lưu trữ Liên bang Nga thực hiện, tập hợp nhiều tài liệu lưu trữ có giá trị.

Như lời ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, bên cạnh việc khuyến khích công chúng trực tiếp tham quan, việc đa dạng hóa hình thức tiếp cận như vậy cũng rất cần thiết để mở rộng khả năng khai thác, tiếp cận tư liệu trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh hiện nay.

Thực tế, hình thức này không còn xa lạ tại một số không gian văn hóa ở Hà Nội. Điển hình, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Tủ sách điện tử Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được triển khai từ khoảng 2 năm qua với hơn 30 đầu sách, bao gồm sách multimedia 3D và sách tranh.

Tại đó, 10 cuốn sách multimedia giới thiệu khái quát về thân thế, sự nghiệp của các danh nhân có đóng góp quan trọng cho Quốc Tử Giám và truyền thống đạo học Việt Nam như Nguyễn Hiền, Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn… Các ấn phẩm này vừa có thể "lật mở" như sách in, vừa tích hợp chữ và hình ảnh cùng các yếu tố đa phương tiện như video, thư viện ảnh, biểu đồ, mô hình 3D, bản đồ tương tác. Trong khi, khoảng 20 cuốn sách tranh tái hiện những câu chuyện tiêu biểu về đời sống học tập, thi cử và không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám xưa, đồng thời giới thiệu các giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của di tích.

Những cuốn sách này do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cùng một số chuyên gia, nhà khoa học tổ chức biên soạn. Toàn bộ tủ sách có thể truy cập trực tiếp trên nhiều thiết bị thông qua trình duyệt web, không cần cài đặt, tạo điều kiện thuận lợi để đông đảo công chúng tiếp cận và trải nghiệm.

***

Nhìn lại, trong bối cảnh hiện nay, các di tích và không gian văn hóa tại Hà Nội đang đẩy mạnh chuyển đổi số với nhiều hình thức đa dạng, từ công nghệ trình diễn, thực tế tăng cường đến các mô hình tương tác trực tiếp. Tuy nhiên, bên cạnh những trải nghiệm trực quan đó, việc bổ sung các ấn phẩm E-book đi kèm lại mở ra một hướng tiếp cận khác, âm thầm nhưng không kém phần quan trọng.

Bởi nếu các hình thức trình diễn và tương tác mang lại ấn tượng tức thời, thì E-book tạo ra một không gian tiếp cận sâu hơn, nơi người xem có thể dừng lại để đọc, đối chiếu và suy ngẫm. Sau khi rời khỏi di tích hay không gian trưng bày, họ vẫn có thể tiếp tục hành trình tìm hiểu thông qua các tài liệu số được cung cấp. Nhờ vậy, trải nghiệm văn hóa không còn bị giới hạn trong một thời điểm, mà được kéo dài thành một quá trình tiếp cận liên tục và chủ động hơn.

Đặt trong bối cảnh rộng hơn, cách làm này hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045" vừa được Chính phủ phê duyệt. Trong đó, một mục tiêu đặt ra đến năm 2030 là "100% các loại hình di sản văn hóa sau khi số hóa được chuẩn hóa dữ liệu theo khung chuẩn quốc gia và chia sẻ theo quy định". Đồng thời, đề án nhấn mạnh việc "Phát triển các nền tảng số, hạ tầng dữ liệu để thu hút toàn xã hội tham gia phát triển và lan tỏa văn hóa".

Như vậy, vượt lên trên một tiện ích về tư liệu, việc cung cấp E-book trong các không gian trưng bày cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là câu chuyện của công nghệ hay hình thức thể hiện. Về bản chất, đó còn là sự thay đổi trong cách kể chuyện và tiếp cận di sản: Mở rộng từ việc trình bày những gì đã có tới việc tạo điều kiện để công chúng tự khám phá, tìm hiểu và kết nối với quá khứ.

Và trong tiến trình ấy, những tiện ích tưởng chừng nhỏ, như một cuốn E-book, lại có thể trở thành cầu nối quan trọng, giúp di sản tiếp tục tồn tại và lan tỏa trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.