Tháo gỡ bất cập kéo dài để bảo tồn 2 tấm bia cổ có niên đại trên 300 năm

Sau nhiều năm lúng túng trong việc bảo tồn hai tấm bia đá cổ mang nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa gắn với nhân vật lịch sử Lê Thì Hải (1639 -1716), hiện chính quyền địa phương đang triển khai các biện pháp bảo vệ và phát huy giá trị di tích. 

Động thái này bước đầu tháo gỡ bất cập kéo dài trong công tác quản lý, gìn giữ di tích, đồng thời khẳng định việc tăng cường quản lý, bảo vệ di tích là giải pháp cấp bách để không đánh mất di sản.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, 2 tấm bia đá gồm bia "Lê tướng công sự nghiệp huân danh", dựng năm 1716 (niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 12), ca ngợi công đức và tài thao lược của danh tướng Lê Thì Hải và bia "Vạn thế phụng tự bi ký" (tức Bài ký ghi muôn đời phụng thờ) nằm trong khu vực khoanh vùng bảo vệ I của Di tích lịch sử - nghệ thuật quốc gia Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến (xã Thọ Phú, tỉnh Thanh Hóa). Di tích đã được Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích quốc gia tại Quyết định số 2015-QĐ/BT ngày 16/12/1993.

Tuy nhiên, hiện khu vực này lại là khu đất ở của hộ gia đình ông Dương Bá Hùng (thôn Thọ Long, xã Thọ Phú), được UBND huyện Triệu Sơn cũ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Trong đó, tấm bia "Lê tướng công sự nghiệp huân danh" nằm trong khuôn viên sân vườn, cạnh khu vực chăn nuôi của gia đình (hiện không sử dụng do gia đình đã chuyển nơi ở khác) và tấm bia "Vạn thế phụng tự bi ký" được trưng dụng làm hàng rào giáp đường dân sinh.

Tháng 8/2023, phóng viên TTXVN đã từng phản ánh về việc chính quyền địa phương lúng túng trong việc bảo tồn hai tấm bia đá cổ mang nhiều giá trị lịch sử văn hóa này. Sau đó, UBND tỉnh Thanh Hóa có văn bản chỉ đạo kiểm tra, xác minh và đề xuất phương án xử lý. Tuy nhiên, sau gần 3 năm, di tích này vẫn bị lãng quên, không được bảo vệ và không phát huy giá trị.

Mới đây, vào đầu tháng 4/2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa Đầu Thanh Tùng tiếp tục có văn bản chỉ đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND xã Thọ Phú và các đơn vị liên quan khẩn trương rà soát, xác định chính xác ranh giới, phạm vi khu vực bảo vệ di tích theo hồ sơ khoa học đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Từ đó đối chiếu với hiện trạng sử dụng đất, hồ sơ địa chính qua các thời kỳ để xác định sự phù hợp, sai lệch (nếu có). Đồng thời kiểm tra, đánh giá hiện trạng, mức độ xâm hại đối với các bia đá; xác định cụ thể hành vi vi phạm (nếu có) theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa và quy định pháp luật có liên quan.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa cũng giao UBND xã Thọ Phú tổ chức kiểm tra, yêu cầu hộ gia đình liên quan chấm dứt ngay hành vi sử dụng hiện vật di tích không đúng quy định cũng như thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ nguyên trạng các bia đá, không để tiếp tục bị xâm hại; đồng thời chịu trách nhiệm trước UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh nếu để xảy ra vi phạm hoặc không kịp thời xử lý theo quy định.

Ông Lê Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú cho biết: "Nhiều năm nay, chính quyền địa phương rất muốn phục dựng lại di tích cũng như bảo tồn hai tấm bia cổ này, tuy nhiên cái khó là hai tấm bia hiện đang nằm trên đất có trích lục của hộ dân. Bên cạnh đó, đây là di tích cấp quốc gia nên muốn làm gì đều phải báo cáo và chờ sự chỉ đạo, dẫn đến sự lúng túng, khó khăn trong công tác bảo tồn và quản lý di tích. Bên cạnh đó, việc thiếu kinh phí để duy tu, bảo vệ di tích cũng là bài toán chưa có lời giải."

Thực hiện chỉ đạo của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa, xã Thọ Phú đã xây dựng kế hoạch tổ chức cải tạo khuôn viên, cảnh quan Khu vực di tích Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến tại vị trí đặt hai tấm bia "Lê tướng công sự nghiệp huân danh" và bia "Vạn thế phụng tự bi ký". Từ đó, đã tổ chức tuyên truyền, vận động gia đình ông Dương Bá Hùng đồng thuận việc tháo dỡ phần tường rào xây dựng tiếp nối thân bia, tháo dỡ các công trình xuống cấp trong khuôn viên di tích cũng như xây dựng tường bao bảo vệ.

Đến ngày 12/4, chính quyền xã đã dịch chuyển hệ thống tường rào phía cổng của gia đình ông Hùng tách khỏi tấm bia đá lớn, vệ sinh bề mặt bia, đảm bảo sạch sẽ, trang nghiêm. Đồng thời, tháo dỡ các công trình không liên quan và chặt, phát quang cây xanh, tổng dọn vệ sinh, trồng hoa, cây xanh xung quanh khu vực di tích, tạo không gian sạch sẽ, thoáng mát.

Bà Dương Thị Thoa (thôn Thọ Long, xã Thọ Phú, là mẹ đẻ ông Dương Bá Hùng) cho biết: "Sống trên mảnh đất này nhiều đời nay, gia đình tôi cũng nhận thức được giá trị lịch sử, văn hóa của di tích. Gia đình rất đồng thuận với việc nhà nước tu bổ, tôn tạo, bảo vệ khu di tích và sẵn sàng di dời khi địa phương bố trí được nơi ở mới".

Ông Lê Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú khẳng định: Trong quá trình cải tạo, chúng tôi đều đảm bảo giữ gìn nguyên trạng giá trị của di tích, không làm ảnh hưởng đến các yếu tố gốc. Tuy nhiên, về lâu dài, UBND xã đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBND tỉnh Thanh Hóa xem xét về kinh phí hoặc có kế hoạch tu bổ, trùng tu, gìn giữ, bảo vệ, phát huy giá trị của 2 tấm bia di tích này. UBND xã Thọ Phú sẽ phối hợp với các sở, ngành liên quan nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch chung, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của địa phương đảm bảo phù hợp với thực tiễn, làm cơ sở thực hiện việc di dời, đền bù, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư cho hộ gia đình ông Dương Bá Hùng. Đồng thời, tăng cường tuyên truyền về ý nghĩa lịch sử của di tích, vận động nhân dân nâng cao ý thức bảo vệ di tích.

Có thể khẳng định, việc triển khai bảo vệ hai tấm bia cổ lần này là bước đi cần thiết, thể hiện quyết tâm của chính quyền địa phương trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tuy nhiên, địa phương vẫn cần tăng cường nâng cao nhận thức của người dân về di tích, di sản cũng như ý thức pháp luật để tránh xảy ra hiện tượng vi phạm di tích.

Được biết, tại "Lý lịch di tích" do Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa lập tháng 6/1993 ghi rõ, Di tích lịch sử nghệ thuật quốc gia Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến được chia làm 2 khu vực, gồm khu vực Từ - thờ Lê Thì Hiến và khu vực Từ Vũ - thờ Lê Thì Hải. Trong đó, khu vực Từ Vũ - thờ Lê Thì Hải có 2 tấm bia đối diện nhau theo hướng Đông – Tây, cách nhau 45m. Hai tấm bia mang nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật chạm khắc đá thời Lê Trung Hưng.