Nâng cao văn hóa đọc từ sách ngoại văn

Việc đọc sách ngoại văn đang trở thành một xu hướng đáng chú ý của độc giả Việt Nam trong bối cảnh thị trường xuất bản nhiều biến động. Không chỉ phản ánh sự thay đổi trong thói quen đọc, xu hướng này còn cho thấy nhu cầu tri thức ngày càng cao và sự dịch chuyển của văn hóa đọc, khi sách ngoại văn và sách tiếng Việt dần trở thành những nguồn bổ trợ, cùng nâng cao nền tảng tri thức của độc giả.

Đây là một trong những nội dung đáng chú ý được đề cập tại talkshow Đọc "Tây" hiểu "Ta" diễn ra vào sáng 12/4 tại Hà Nội. Sự kiện nằm trong chuỗi chương trình trò chuyện The Third Floor do Nhà sách quốc tế InBook tổ chức, nhằm tạo không gian trao đổi về văn hóa đọc, đồng thời khuyến khích độc giả tiếp cận tri thức thế giới để từ đó hiểu sâu hơn về bản sắc và đời sống văn hóa Việt Nam.

Một chuyển động đáng chú ý

Trong bối cảnh thị trường sách Việt Nam đang chịu nhiều tác động từ sự thay đổi của thói quen tiêu dùng và sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình nội dung mới, sự hiện diện và gia tăng của nhu cầu đọc sách ngoại văn đang trở thành một xu hướng đáng chú ý. Đây không chỉ là sự dịch chuyển trong lựa chọn đọc, mà còn phản ánh những biến đổi sâu sắc của thị trường xuất bản cũng như nhu cầu tiếp nhạn tri thức của độc giả Việt Nam trong những năm gần đây.

Bà Hoàng Thanh Vân (Giám đốc Andrew Nurnberg Associates Hà Nội, đơn vị đại diện bản quyền sách quốc tế tại Việt Nam) cho biết, thời gian gần đây, ngành xuất bản Việt Nam phải đối diện với nhiều khó khăn, đặc biệt từ sau đại dịch Covid-19. Không chỉ riêng ngành sách, hầu hết các lĩnh vực đều chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiêu dùng.

Trong đó, đối với ngành xuất bản, những thay đổi này trở nên rõ rệt hơn khi sách phải cạnh tranh trực tiếp với các ngành công nghiệp sản xuất nội dung khác, từ mạng xã hội, video ngắn, podcast đến các nền tảng giải trí số. Khi việc tiêu thụ những nội dung ngắn, nhanh trở nên phổ biến, khả năng tập trung của người đọc cũng bị thu hẹp, khiến việc đọc sách trở thành một lựa chọn khó khăn hơn đối với nhiều người.

Tuy nhiên, theo bà Vân, dù ngành xuất bản gặp khó khăn, nhưng nền tảng văn hóa và tri thức của độc giả Việt Nam đang được nâng lên, kéo theo nhu cầu tìm kiếm những nội dung sâu hơn và mang tính hệ thống hơn.

Bà cho biết, từ góc nhìn của đơn vị kết nối bản quyền quốc tế, các nhà xuất bản và độc giả Việt Nam hiện nay cập nhật rất nhanh những xu hướng sách trên thế giới, từ những tác phẩm nổi bật, những đầu sách mới nhất cho đến những chủ đề chuyên biệt, thậm chí là các chủ đề "ngách".

"Trước đây, khi ngành xuất bản của chúng ta mới hiện đại hóa và hội nhập với thị trường thế giới, độc giả chủ yếu tìm đến những nội dung mang tính nền tảng như marketing, kỹ năng thuyết trình, giao tiếp, tuyển dụng hay các đầu sách self-help cơ bản" - bà Vân dẫn chứng - "Nhưng hiện nay, thị trường sách không còn dừng lại ở những nội dung nền tảng đó nữa, mà độc giả đang có xu hướng đào sâu hơn rất nhiều".

Cụ thể, các tác phẩm phi hư cấu đi sâu vào những lĩnh vực như tâm lý học, xã hội học, khoa học, địa chính trị hay các vấn đề mang tính học thuật đang được quan tâm ngày càng nhiều. Điều đó cho thấy "gu" đọc sách của độc giả Việt Nam đang ngày càng nâng cao.

Sự thay đổi này cũng kéo theo việc lựa chọn sách trở nên khắt khe hơn. Theo chuyên gia Hoàng Thanh Vân, "độc giả hiện nay tìm kiếm những nội dung độc đáo, có tính đột phá, thay vì những tác phẩm mang tính phổ thông, chung chung. Bởi những nội dung đó họ có thể dễ dàng tìm thấy ở nhiều nguồn khác. Khi tìm đến sách, người đọc mong muốn những tác phẩm có độ sâu, tính hệ thống và mang lại tư duy khác biệt hơn". Điều này khiến sách ngoại văn, đặc biệt là dòng phi hư cấu chuyên sâu, trở thành một nguồn tri thức quan trọng đối với độc giả Việt Nam.

Ở góc nhìn của người làm dịch thuật, dịch giả Thảo Minh cho rằng một trong những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy xu hướng đọc sách ngoại văn chính là sự cải thiện rõ rệt về năng lực ngoại ngữ của độc giả Việt Nam, đặc biệt là người trẻ.

Khi khả năng sử dụng ngoại ngữ ngày càng tốt hơn, một bộ phận độc giả không còn phụ thuộc hoàn toàn vào bản dịch, mà chủ động tiếp cận trực tiếp với nguồn sách nước ngoài. Đây là một thay đổi quan trọng, bởi việc đọc sách ở ngôn ngữ gốc giúp người đọc tiếp cận trực tiếp với tư duy của tác giả, hạn chế những sai lệch trong quá trình chuyển ngữ.

Theo dịch giả này, trạng thái đọc lý tưởng nhất là khi người đọc tiếp cận trực tiếp với tác giả thông qua cuốn sách, không qua trung gian của bản dịch. Bởi dù bản dịch có chất lượng tốt đến đâu, vẫn có khả năng không truyền tải hết được tinh thần của tác phẩm gốc. Trong một số trường hợp, bản dịch chưa chính xác thậm chí có thể làm thay đổi ý nghĩa của tác phẩm, ảnh hưởng đến trải nghiệm đọc.

Không chỉ dừng lại ở trải nghiệm đọc, sách ngoại văn còn mở ra những vùng tri thức mà thị trường xuất bản trong nước chưa thể đáp ứng.

Theo dịch giả Thảo Minh, các nhà xuất bản thường ưu tiên những cuốn sách có khả năng thương mại hóa cao, tức là những chủ đề dễ bán và có lượng độc giả lớn. Tuy nhiên, có nhiều lĩnh vực chuyên sâu hoặc mang tính "ngách" tuy hấp dẫn nhưng khó có bản dịch vì lượng độc giả hạn chế. Trong trường hợp này, độc giả quan tâm chỉ có thể tìm đến sách ngoại văn để tiếp cận những tri thức chuyên biệt.

Cạnh tranh hay bổ sung?

Từ thực tế xu hướng của sách ngoại văn trong văn hóa đọc ở Việt Nam, các diễn giả tại sự kiện đã đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: Liệu xu hướng này đang tạo ra sự cạnh tranh với sách tiếng Việt, hay ngược lại, trở thành yếu tố bổ sung cho văn hóa đọc trong nước?

Theo bà Hoàng Thanh Vân, sự phát triển của sách ngoại văn không phải là dấu hiệu cạnh tranh, mà là một bước trưởng thành của văn hóa đọc trong nước. Trước hết, thị trường đọc sách của Việt Nam vẫn còn rất nhiều dư địa để phát triển. Nếu xét về tổng thể, số lượng người đọc sách thực sự vẫn còn khá thấp so với quy mô dân số.

"Việc số lượng người đọc sách ngoại văn tăng lên, theo tôi, lại là dấu hiệu cho thấy nền tảng đọc sách của chúng ta đang tốt lên. Nó giống như để có một đỉnh núi cao thì xung quanh phải có những ngọn núi thấp hơn; không thể từ mặt đất mà bỗng nhiên xuất hiện một đỉnh núi cao" - bà Vân bày tỏ - "Điều đó có nghĩa là để có nhiều người đọc sách ngoại văn hơn, trước hết phải có một nền tảng người đọc sách nói chung ngày càng mở rộng, bao gồm cả sách tiếng Việt, sách nền tảng, sách văn hóa và kiến thức phổ thông".

Ngược lại, khi đã có những "đỉnh núi cao" như vậy, nền tảng chung cũng sẽ được nâng lên. Văn hóa đọc mạnh hơn sẽ kéo theo nhu cầu đọc đa dạng hơn, sâu hơn, trong đó có cả sách ngoại văn lẫn sách tiếng Việt.

Chuyên gia này cũng cho rằng, việc gia tăng sách ngoại văn còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của các tác giả trong nước, thay vì làm suy giảm vị thế của họ.

Khi lượng sách ngoại văn tăng lên, các tác giả Việt Nam và sách của tác giả trong nước cũng được chú ý nhiều hơn. Bởi vì góc nhìn của các tác giả nước ngoài thường phù hợp với bối cảnh xã hội của họ, trong khi xã hội Việt Nam có những đặc điểm văn hóa, tâm lý và lịch sử riêng. Chính sự khác biệt này tạo ra nhu cầu tìm kiếm những góc nhìn bản địa để đối chiếu.

"Ban đầu, khi tiếp xúc với sách phương Tây, có thể sẽ xuất hiện tâm lý sính ngoại, thậm chí có người cho rằng sách Việt Nam chưa bằng sách nước ngoài" - bà Vân chia sẻ - "Nhưng khi đọc sâu hơn, người đọc sẽ nhận ra nhu cầu so sánh và tìm lại những giá trị của chính mình. Bản thân tôi, sau khi làm việc với thị trường quốc tế nhiều hơn, lại càng nhìn rõ hơn những giá trị của văn hóa và tư duy của người Việt Nam".

Từ đó, bà Vân cho rằng, sách ngoại văn và sách tiếng Việt tồn tại trong mối quan hệ bổ sung lẫn nhau. "Khi tiếp xúc nhiều hơn với văn hóa thế giới, nhu cầu đào sâu vào "cái gốc" của mình cũng sẽ tăng lên. Người đọc sẽ quay lại tìm hiểu sâu hơn về ngôn ngữ, văn hóa và tư duy Việt Nam. Vì vậy, tôi cho rằng 2 dòng sách này không cạnh tranh, mà cùng nhau nâng cao nền tảng văn hóa và tri thức chung của xã hội".

Đồng quan điểm, nhà văn Đức Anh cũng cho rằng việc đọc sách ngoại văn mang lại một cách hiểu mới, từ đó thúc đẩy nhu cầu khám phá bản sắc riêng.

"Sự tham khảo từ sách nước ngoài rất quan trọng. Người Việt Nam khi đọc sách phương Tây sẽ có trải nghiệm rất khác so với chính người phương Tây đọc sách của họ, và cũng khác với khi chúng ta đọc sách của chính mình. Từ sự khác biệt đó, sẽ hình thành những cách hiểu mới, những góc nhìn mới" - anh nhấn mạnh - "Khi nhìn thấy thế giới, chúng ta sẽ có nhu cầu quay trở lại tìm hiểu bản thân mình. Nó giống như một đứa trẻ hiểu bản thân thông qua việc quan sát những người xung quanh. Khi nhìn ra thế giới, chúng ta bắt đầu quay lại đào sâu vào "cái gốc" của mình".

Đặc biệt nhà văn Đức Anh còn cho rằng, sự giao thoa này còn mở ra cơ hội đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới.

"Tại nhà sách InBook của chúng tôi, nhiều độc giả nước ngoài đến mua sách không chỉ tìm sách từ quê hương họ mà còn hỏi về văn học Việt Nam" - anh dẫn chứng - "Điều đó cho thấy họ cũng có nhu cầu tìm hiểu văn hóa bản địa. Tuy nhiên, số lượng sách Việt Nam có thể giới thiệu vẫn còn hạn chế".

Từ đây, nhà văn Đức Anh này bày tỏ kỳ vọng trong tương lai, mỗi cá nhân và đơn vị sẽ cùng đóng góp để xây dựng một "giọng nói" riêng cho văn hóa Việt Nam - một tiếng nói vừa có sự thấu hiểu thế giới, vừa giữ được bản sắc riêng. Theo anh, cộng đồng độc giả nước ngoài đã sinh sống tại Việt Nam trong nhiều năm có thể đóng vai trò như những cầu nối quan trọng, tạo bước đệm để văn hóa Việt Nam từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn ra thế giới.