Khơi dòng "Tinh hoa đạo học" bằng sức mạnh số

"Trong bối cảnh hiện nay, việc Chính phủ phê duyệt Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045" là một bước tiến rất quan trọng. Đặc biệt, tại những di tích hội tụ nhiều giá trị về lịch sử và văn hóa, chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu để mở ra những cách tiếp cận mới nhằm bảo tồn, phát huy trọn vẹn mọi giá trị tiềm năng" - TS Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cho biết.

Những chia sẻ của TS Lê Xuân Kiêu gắn với một thực tế: thời gian qua, di tích Quốc gia đặc biệt này đã có những chuyển biến rõ nét nhờ đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ để từng bước trở thành một không gian văn hóa với nhiều sáng tạo đa dạng.

Sáng tạo từ "xương sống" dữ liệu số

Cuối năm 2025, trải nghiệm di sản số Việt Nam diệu sử tại Văn Miếu trở thành một sự kiện nổi bật trong đời sống văn hóa. Đây là lần đầu tiên công nghệ thực tế tăng cường (AR) được ứng dụng toàn diện ở một di tích lớn, cho phép du khách quan sát hình ảnh, mô hình và hoạt cảnh lịch sử ngay trong không gian thực, thay vì chỉ đọc thông tin hay nghe thuyết minh.

Chỉ với điện thoại thông minh hoặc iPad, tại các điểm trải nghiệm được bố trí trong Văn Miếu, người xem có thể quét mã và trực tiếp tương tác với các mô phỏng bằng công nghệ, trong đó có cả các đoạn phim được dàn dựng. Ở đó, hình ảnh lớp học trường làng, sĩ tử đi thi hay cảnh vinh quy bái tổ được tái hiện sinh động và lồng ghép cùng không gian thực, khiến người xem có cảm giác như trực tiếp "tham gia" vào câu chuyện.

Một thời gian trước đó, tour du lịch đêm Tinh hoa Đạo học được khai trương tại Văn Miếu cũng cho thấy những bước thử nghiệm ban đầu trong việc đưa công nghệ vào khai thác di sản. Trong chương trình, công nghệ 3D mapping được trình chiếu trên mặt tiền Nhà Tiền Đường, biến không gian kiến trúc thành một "màn hình sống" tái hiện các câu chuyện lịch sử bằng hình ảnh động và ánh sáng. Ngoài ra, trải nghiệm thực tế ảo cũng cho phép du khách thử viết thư pháp trong môi trường số, từ đó tạo ra sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ bằng hình thức trực quan, giàu cảm xúc.

Hai chương trình này chỉ là một phần trong khoảng một chục hoạt động gắn với ứng dụng công nghệ đã được triển khai tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong vài năm trở lại đây. Bên cạnh nỗ lực bắt nhịp với xu hướng chuyển đổi số từ phía đơn vị quản lý di tích (Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám), đó phần nào cũng là một lựa chọn mang tính thực tế. Khi các kế hoạch cải tạo, mở rộng không gian hay xây dựng các hạng mục bổ trợ chưa thể hoàn thành sớm do những hạn chế về ngân sách và mặt bằng, chuyển đổi số trở thành một giải pháp linh hoạt hơn, cho phép "làm mới" và khai thác di sản theo điều kiện hiện có.

"Thực tế, chúng tôi cũng nhận thức rõ về vai trò của chuyển đổi số trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Vì vậy, ngay từ đầu, việc xây dựng nền tảng dữ liệu số được xác định là bước đi cơ bản, tạo cơ sở cho các ứng dụng công nghệ sau này" - TS Lê Xuân Kiêu cho biết.

Theo chia sẻ, lộ trình số hóa tại Văn Miếu được triển khai khá bài bản, dựa trên việc khảo sát và đánh giá kỹ lưỡng các điều kiện thực tế. Đến nay, một khối lượng công việc lớn đã được hoàn tất, khi phần lớn các kiến trúc cơ bản và hiện vật tại di tích, đặc biệt là hệ thống 82 bia Tiến sĩ - Di sản tư liệu thế giới - đã được số hóa đầy đủ, trở thành nguồn "tài nguyên số" quan trọng phục vụ phát triển các ứng dụng thông minh trong thời gian sau này. Cùng với đó, hạ tầng công nghệ thông tin cũng được đầu tư tương đối đồng bộ, góp phần nâng cao hiệu quả vận hành, quản lý và bảo tồn di tích theo hướng hiện đại.

Hiện tại, những tiện ích từ chuyển đổi số đã từng bước tạo ra những thay đổi rõ rệt trong trải nghiệm của khách tham quan Văn Miếu. Tại những điểm chính, hệ thống thuyết minh tự động cùng các mã quét QR giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin bằng nhiều ngôn ngữ và hình ảnh minh họa. Đồng thời, 3 ki-ốt tra cứu trong không gian di tích cung cấp các dữ liệu đã được số hóa để phục vụ nhu cầu tìm hiểu sâu của người xem.

Ngoài ra, ở một số khu vực, công nghệ AR còn cho phép du khách hình dung lại diện mạo của Văn Miếu trong quá khứ, tạo thêm chiều sâu cho trải nghiệm. Bên cạnh đó, một tủ sách điện tử gồm 30 cuốn được cung cấp miễn phí cũng mở rộng khả năng tiếp cận, giúp người xem tiếp tục khám phá di tích ngay cả sau khi rời khỏi nơi tham quan.

Động lực từ đề án "Chuyển đổi số"

Theo TS Lê Xuân Kiêu, các ứng dụng công nghệ tại Văn Miếu thời gian qua đã nhận được phản hồi tích cực, đặc biệt từ giới trẻ, nhờ khả năng tạo ra trải nghiệm trực quan và dễ tiếp cận. Đáng chú ý, so với phương thức trưng bày truyền thống, một số nội dung số hóa đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, tiêu biểu như hệ thống giới thiệu về bia tiến sĩ. Tại đây, nhờ công nghệ, mỗi tấm bia đã trở thành một câu chuyện hoàn chỉnh, với thông tin về khoa thi, nhân vật và bối cảnh lịch sử được thể hiện đầy đủ, giúp người xem không còn cảm giác "bất lực" trước những nội dung được khắc bằng chữ Hán trên bia.

Ở góc độ rộng hơn, những thay đổi này cho thấy cách tiếp cận di sản đang dần dịch chuyển: từ việc cung cấp thông tin một chiều sang tạo ra trải nghiệm đa chiều, nơi công chúng có thể tương tác, khám phá và kết nối với lịch sử theo cách gần gũi hơn. Ở đó, công nghệ số được sử dụng như một cầu nối, giúp những giá trị vốn có được diễn giải rõ ràng hơn, phù hợp hơn với nhịp sống và thói quen tiếp nhận của xã hội hiện đại.

"Nhìn chung, các sản phẩm của chúng tôi vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, cần tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh và cải tiến. Thực tế cho thấy, những sản phẩm chuyển đổi số sau khi ra mắt đều cần tiếp tục được thử nghiệm để đạt hiệu quả tối ưu. Điều quan trọng nhất là sự kiên trì, cầu thị để tìm được hướng đi phù hợp" - TS Kiêu cho biết.

Du khách tại Văn Miếu trải nghiệm chương trình “Việt Nam diệu sử”. Ảnh: Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Ông nhắc tới một ví dụ cụ thể: các thiết bị công nghệ gắn với thực tế ảo (VR) hiện chủ yếu được sử dụng trong những chương trình trải nghiệm ban đêm, vốn có lượng khách ít và được kiểm soát. Trong khi đó, vào ban ngày, do lượng khách đông, việc tổ chức và vận hành gặp nhiều khó khăn nên từng có giai đoạn triển khai nhưng sau đó phải điều chỉnh. Trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tiếp tục nghiên cứu các ứng dụng phù hợp hơn với thực tế, hướng tới việc phát triển các giải pháp du lịch số, giúp du khách chủ động tiếp cận thông tin một cách thuận tiện mà không phụ thuộc vào thiết bị chuyên dụng.

Dù vậy, theo chia sẻ của Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong quá trình triển khai chuyển đổi số, phía Trung tâm cũng gặp những khó khăn nhất định, khi các quy định liên quan đến lĩnh vực này vẫn chưa thật sự rõ ràng. Vì vậy, các đơn vị vẫn phải cố gắng để vừa có sản phẩm cụ thể, vừa đảm bảo tuân thủ đúng quy định của pháp luật và đạt hiệu quả.

"Trong bối cảnh ấy, việc Chính phủ phê duyệt đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa là một bước tiến rất quan trọng. Có thể nói đây là một bước đột phá, thể hiện rõ sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với lĩnh vực văn hóa" - TS Kiêu nói.

Và ông chia sẻ thêm: "Tôi hy vọng, với đề án này, Nhà nước có thể bố trí nguồn lực, đầu tư và quan tâm mạnh mẽ hơn cho lĩnh vực chuyển đổi số trong văn hóa. Xa hơn, đó còn là cơ sở để quá trình chuyển đổi số có sự chung tay của toàn xã hội, từ doanh nghiệp đến các tổ chức, cá nhân, với những đóng góp không chỉ ở tài chính mà còn là công nghệ, kinh nghiệm và chất xám. Khi có sự kết hợp các nguồn lực như vậy, chúng ta sẽ tạo ra những bước chuyển thực sự".