Những chính sách đủ tầm cho văn hóa

Tại Phiên họp toàn thể lần thứ Nhất của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội diễn ra chiều 7/4 vừa qua tại Hà Nội, một nội dung quan trọng đã được đưa ra thảo luận và cho ý kiến thẩm tra: Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam. Việc đặt vấn đề này ngay từ những ngày đầu nhiệm kỳ cho thấy quyết tâm hành động của Quốc hội khóa XVI, với kỳ vọng tạo chuyển biến mạnh mẽ về thể chế, nguồn lực và chính sách, qua đó phát huy vai trò của văn hóa như một động lực phát triển trong giai đoạn mới.

Nhân dịp này, Thể thao và Văn hóa (TTXVN) có cuộc trò chuyện với PGS-TS Bùi Hoài Sơn (Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội) để làm rõ hơn ý nghĩa của Nghị quyết, những nội dung được kỳ vọng tạo đột phá cũng như lộ trình hoàn thiện để sớm đưa các cơ chế, chính sách mới vào thực tiễn phát triển văn hóa.

Một ưu tiên chính trị - lập pháp thực sự

* Phiên họp toàn thể lần thứ Nhất của Ủy ban Văn hóa và Xã hội khóa XVI đã lựa chọn thẩm tra dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam ngay từ đầu nhiệm kỳ. Theo ông, điều này cho thấy quyết tâm hành động của Quốc hội cũng như vai trò, vị trí của văn hóa đang được đặt ra như thế nào trong chương trình nghị sự của Quốc hội khóa mới?

- Theo tôi, việc Ủy ban Văn hóa và Xã hội lựa chọn thẩm tra dự thảo Nghị quyết này ngay ở phiên họp toàn thể đầu tiên của nhiệm kỳ mang một ý nghĩa rất rõ: Văn hóa không còn đứng ở vị trí "đi sau" để chờ kinh tế phát triển rồi mới được quan tâm, mà đã được đặt vào trung tâm của tư duy phát triển và của chương trình hành động lập pháp ngay từ đầu khóa Quốc hội mới.

Điều đó hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và là động lực phát triển đất nước nhanh, bền vững.

Tôi cho rằng đây cũng là một biểu hiện sinh động của tinh thần mà Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Quốc hội phải "đổi mới mạnh mẽ hơn, thực chất hơn, hiệu quả hơn" và phải tạo nền tảng thể chế, động lực chính sách cho thời kỳ phát triển mới.

Trong bối cảnh ngày 7/4/2026, sau chương trình bầu Chủ tịch nước và thông qua cơ cấu tổ chức Chính phủ, các Hội đồng và Ủy ban của Quốc hội bước vào họp ngay để thực hiện nhiệm vụ theo thẩm quyền, thì việc đưa dự thảo Nghị quyết về văn hóa vào thẩm tra sớm cho thấy đây là một ưu tiên chính trị - lập pháp thực sự, chứ không phải một thông điệp mang tính biểu tượng.

Nói cách khác, Quốc hội khóa XVI đang phát đi một tín hiệu rất quan trọng: Nếu muốn đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới bằng hai chân vững vàng, thì một chân là thể chế kinh tế, còn chân kia phải là thể chế văn hóa. Đặt văn hóa vào chương trình nghị sự từ đầu nhiệm kỳ chính là đặt con người, bản sắc, sáng tạo và sức mạnh mềm của dân tộc vào đúng tầm mức của nó.

* Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết này đối với phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay? Nghị quyết được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những "điểm nghẽn" lớn nào?

- Tôi cho rằng Nghị quyết này có ý nghĩa rất lớn, thậm chí có thể xem là một bước đi mang tính bản lề đối với phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Bởi lẽ, sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026, vấn đề đặt ra không còn dừng ở nhận thức nữa, mà là phải chuyển hóa tinh thần của Đảng thành công cụ pháp lý cụ thể, đủ mạnh, đủ khả thi để đi vào đời sống. Chính cơ quan soạn thảo cũng đã chỉ ra khá thẳng thắn rằng hệ thống pháp luật về văn hóa hiện còn phân tán, thiếu đồng bộ; đầu tư cho văn hóa còn thấp; cơ chế khuyến khích xã hội hóa, thu hút đầu tư ngoài nhà nước và phát triển công nghiệp văn hóa chưa hoàn chỉnh.

Vì vậy, Nghị quyết này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một loạt "điểm nghẽn" lớn.

Thứ nhất là điểm nghẽn về nguồn lực, khi văn hóa vẫn chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, trong khi các nguồn lực xã hội, khu vực tư nhân chưa được khơi thông đúng mức.

Thứ hai là điểm nghẽn về thể chế đầu tư, đất đai, quy hoạch, khiến nhiều thiết chế văn hóa quan trọng hoặc các không gian sáng tạo chậm được hình thành.

Thứ ba là điểm nghẽn về ưu đãi đủ mạnh cho công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí, hạ tầng số, đổi mới sáng tạo.

Thứ tư là điểm nghẽn về nhân lực và tài năng, khi chính sách phát hiện, thu hút, đãi ngộ những người làm văn hóa còn thiếu sức hút và chưa tương xứng với yêu cầu phát triển mới.

Ở tầng sâu hơn, tôi nghĩ Nghị quyết này còn có ý nghĩa như một phép thử đối với quyết tâm chính trị của chúng ta. Nếu đã xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh, là hệ điều tiết cho phát triển, thì phải dám dành cho văn hóa những cơ chế vượt trội, giống như chúng ta từng làm với một số lĩnh vực then chốt khác. Chỉ khi đó, văn hóa mới thực sự được giải phóng khỏi tình trạng "được nói nhiều nhưng được đầu tư ít".

 Văn hóa cần được đầu tư bằng chính sách hiện đại

* Trong dự thảo đang được thảo luận, theo ông, những nội dung hoặc cơ chế nào mang tính đột phá nhất, có thể tạo chuyển biến thực chất cho lĩnh vực văn hóa?

- Theo tôi, điểm đột phá lớn nhất của dự thảo là lần này văn hóa được tiếp cận không chỉ như một lĩnh vực cần bảo tồn, mà còn như một không gian phát triển cần được đầu tư, ưu đãi, dẫn dắt bằng chính sách hiện đại. Trong số các cơ chế được đề xuất, có mấy nhóm rất đáng chú ý.

Thứ nhất là nhóm cơ chế về thu hút nguồn lực đầu tư. Dự thảo cho phép các dự án đầu tư công, PPP, hoặc dự án đầu tư trong lĩnh vực văn hóa, thể thao cần triển khai ngay theo chỉ đạo cấp có thẩm quyền nhưng chưa có trong quy hoạch thì vẫn được thực hiện, đồng thời cập nhật sau vào quy hoạch; HĐND cấp tỉnh cũng được quyết định bổ sung dự án đầu tư trung hạn và kế hoạch sử dụng đất mà không phải chờ kỳ điều chỉnh tiếp theo. Đây là một thay đổi rất quan trọng, vì lâu nay nhiều dự án văn hóa không thiếu ý tưởng, mà thiếu cơ chế để đi nhanh.

Thứ hai là nhóm ưu đãi thuế và hỗ trợ đầu tư. Dự thảo đề xuất áp dụng thuế VAT 5% đối với một số hàng hóa, dịch vụ văn hóa; miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 4 năm, giảm 50% trong 5 năm tiếp theo đối với dự án đầu tư trong các ngành công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí và các cụm, khu công nghiệp sáng tạo về văn hóa; miễn thuế thu nhập cá nhân cho một số chuyên gia, người có tài năng đặc biệt làm việc trong doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo văn hóa. Nếu được thiết kế chặt chẽ, đây thực sự là "đường băng thể chế" để công nghiệp văn hóa cất cánh.

Thứ ba là nhóm chính sách về quỹ đất, thiết chế và không gian sáng tạo. Dự thảo giao UBND cấp tỉnh trách nhiệm bảo đảm quỹ đất cho thiết chế văn hóa, thể thao và cho các cụm, khu công nghiệp sáng tạo về văn hóa. Tôi cho rằng đây là điểm rất thực chất, bởi muốn nói đến công nghiệp văn hóa thì phải có không gian cho sáng tạo, cho sản xuất, cho trình diễn, cho kết nối thị trường.

Ngoài ra, tôi cũng đánh giá cao các đề xuất liên quan đến hồi hương di sản, hiện vật, tác phẩm nghệ thuật giá trị cao và việc coi khoản tài trợ cho hoạt động văn hóa là khoản chi được trừ khi tính thu nhập chịu thuế. Những nội dung ấy cho thấy dự thảo không chỉ giải quyết câu chuyện trước mắt, mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái văn hóa hiện đại, có chiều sâu và có sức cạnh tranh.

* Không khí thảo luận tại phiên họp lần này được đánh giá là sôi nổi và trách nhiệm. Ông ấn tượng với những ý kiến hoặc đề xuất nào của các đại biểu về phát triển văn hóa?

- Điều làm tôi ấn tượng không phải chỉ là sự sôi nổi về không khí, mà là chất lượng của các góp ý. Tôi thấy một tinh thần chung rất đáng quý: Các đại biểu không nói về văn hóa theo kiểu chung chung, cảm tính, mà đi thẳng vào những điều khoản, những tiêu chí, những điều kiện để chính sách có thể đi vào cuộc sống.

Tôi đặc biệt chú ý đến những ý kiến đề nghị phải làm rõ đối tượng thụ hưởng và tiêu chí áp dụng chính sách. Chẳng hạn, đã có đề xuất bổ sung nghệ nhân dân gian vào đối tượng áp dụng của Nghị quyết, bởi đây là lực lượng rất quan trọng trong việc gìn giữ, bảo tồn và truyền trao các giá trị văn hóa truyền thống. Tôi cho rằng đây là một góp ý rất có chiều sâu, vì nếu nói phát triển văn hóa mà không nhìn thấy vai trò của nghệ nhân, nhất là ở cơ sở, thì chính sách sẽ thiếu đi phần hồn của văn hóa Việt Nam.

Bên cạnh đó, tôi cũng đánh giá cao những ý kiến yêu cầu phải giải thích rõ khái niệm như "cụm, khu công nghiệp sáng tạo", "người có tài năng đặc biệt", hay rà soát kỹ các quy định về miễn thuế để tránh chồng chéo với luật hiện hành. Đây là tư duy làm luật rất cần thiết: Đột phá nhưng không mơ hồ; mạnh dạn nhưng không buông lỏng kỹ thuật lập pháp. Có đại biểu còn đề nghị mở rộng thêm các ưu đãi ngoài thuế, như ưu đãi tín dụng, đất đai, thủ tục hành chính, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết một số nội dung thí điểm. Theo tôi, những góp ý như vậy rất thực tế và rất đáng giá.

Tôi cũng ấn tượng với một tinh thần khác: Nhiều ý kiến không chỉ nhìn văn hóa như một lĩnh vực tiêu dùng ngân sách, mà nhìn văn hóa như một khu vực có thể tạo ra tăng trưởng, việc làm, thương hiệu quốc gia và sức mạnh mềm. Sự chuyển dịch trong tư duy ấy rất quan trọng. Bởi chỉ khi chúng ta thật sự nhìn văn hóa bằng tư duy phát triển, thì mới có thể xây dựng được những chính sách đủ tầm cho văn hóa bước vào giai đoạn mới.

* Sau phiên thẩm tra, lộ trình tiếp theo để hoàn thiện và trình Quốc hội thông qua Nghị quyết sẽ được triển khai như thế nào? Và ông kỳ vọng Nghị quyết này sẽ tạo ra những chuyển động mới ra sao trong thời gian tới?

- Về lộ trình, sau phiên thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, bước tiếp theo rất quan trọng là cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo trên cơ sở ý kiến của cơ quan thẩm tra. Quốc hội sẽ có phiên thảo luận ở Tổ, hội trường trước khi có biểu quyết thông qua. Như vậy có thể thấy quy trình đang được triển khai khá khẩn trương, đồng bộ và có sự vào cuộc từ nhiều cơ quan trong hệ thống.

Tôi kỳ vọng quá trình hoàn thiện sắp tới sẽ tập trung vào hai yêu cầu lớn. Một là phải giữ được tinh thần đột phá của Nghị quyết, không để quá trình chỉnh lý làm nhạt đi các công cụ mạnh về đầu tư, đất đai, thuế, tài trợ, đãi ngộ tài năng. Hai là phải làm cho văn bản thật rõ, thật khả thi, có tiêu chí cụ thể, có phân công trách nhiệm minh bạch để khi Quốc hội thông qua thì có thể triển khai được ngay, tránh tình trạng nghị quyết rất hay nhưng chờ hướng dẫn quá lâu.

Còn về tác động, tôi mong Nghị quyết này sẽ tạo ra 3 chuyển động mới.

Thứ nhất, chuyển động trong nhận thức chính sách: Văn hóa được nhìn nhận như một lĩnh vực đầu tư cho tương lai, chứ không chỉ là khoản chi.

Thứ hai, chuyển động trong huy động nguồn lực: Khu vực tư nhân, giới sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ, các nhà đầu tư sẽ thấy rõ hơn cơ hội và động lực tham gia vào phát triển văn hóa.

Thứ ba, chuyển động trong thực tiễn đời sống văn hóa: Từ thiết chế, không gian sáng tạo, công nghiệp văn hóa, hồi hương di sản, đến phát hiện và đãi ngộ tài năng đều có cơ hội chuyển biến thực chất hơn.

Nếu làm được như vậy, Nghị quyết này sẽ không chỉ là một văn bản pháp lý mới, mà có thể trở thành một dấu mốc mới trong tư duy phát triển văn hóa của Quốc hội khóa XVI.

* Xin cảm ơn PGS-TS Bùi Hoài Sơn!