Khi khoa học thành phần cơ thể mở ra tư duy mới cho thể thao và y học

Ngày 6 và 7/4/2026 tại Kuala Lumpur, Malaysia, Hội nghị Khoa học Quốc tế lần thứ 2 về Thành phần Cơ thể đã diễn ra với chủ đề: "Khám phá mối liên kết giữa thành phần cơ thể, thể thao và dinh dưỡng vì sức khỏe tối ưu".

Hội nghị quy tụ nhiều nhà khoa học, bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, chuyên gia y học thể thao và nhà nghiên cứu sức khỏe cộng đồng, cùng nhìn nhận một vấn đề ngày càng quan trọng của thời đại: muốn con người khỏe hơn, vận động tốt hơn và thi đấu hiệu quả hơn, cần hiểu cơ thể sâu hơn những chỉ số cân nặng thông thường.

Điều nổi bật của Hội nghị là cách tiếp cận đa ngành, liên ngành. Chương trình khoa học xoay quanh bốn trục lớn: dinh dưỡng chính xác, phương pháp đánh giá thành phần cơ thể, ứng dụng lâm sàng và thành phần cơ thể trong hiệu suất thể thao. Từ đó cho thấy, khoa học thành phần cơ thể không còn là câu chuyện của vài con số nhân trắc, mà đang trở thành nền tảng cho y học dự phòng, dinh dưỡng cá thể hóa, phục hồi chức năng và huấn luyện thể thao hiện đại.

Một trong những thông điệp nổi bật được đặt ra tại Hội nghị là sức khỏe con người phải được nhìn như một hệ thống liên kết giữa thành phần cơ thể, vận động và dinh dưỡng. Báo cáo của Giáo sư Andrew P. Hill nhấn mạnh rằng các yếu tố này không tồn tại riêng lẻ, mà tác động qua lại chặt chẽ với nhau. Thay đổi trong thành phần cơ thể sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe chuyển hóa và chức năng vận động; các hình thức tập luyện khác nhau sẽ tạo nên những thích nghi sinh lý khác nhau; còn dinh dưỡng phù hợp có thể làm mạnh thêm hoặc làm suy giảm những thích nghi ấy. Đây là tư duy rất gần với thể thao hiện đại, nơi mọi giải pháp cần dựa trên dữ liệu và tính cá thể hóa.

Hội nghị cũng phát đi cảnh báo rõ ràng về việc không nên lệ thuộc quá nhiều vào chỉ số khối cơ thể khi đánh giá sức khỏe. Nhiều báo cáo cho thấy chỉ số này chỉ phản ánh kích thước cơ thể, chứ không phản ánh đúng bản chất bên trong như tỷ lệ cơ, tỷ lệ mỡ hay phân bố mỡ. Trong báo cáo về nguy cơ bệnh chuyển hóa ở trẻ em, các nhà khoa học nhấn mạnh vai trò của mỡ trung tâm, vòng eo và các chỉ số thành phần cơ thể trong phát hiện sớm những rối loạn tim mạch – chuyển hóa. Điều đó có nghĩa là một người nhìn không quá béo vẫn có thể mang nguy cơ bệnh lý nếu mỡ phân bố sai vùng.

Một nội dung gây ấn tượng mạnh tại Hội nghị là báo cáo "Bốn mươi năm câu chuyện gầy mà béo" của Giáo sư Chittaranjan S. Yajnik. Nghiên cứu cho thấy có những quần thể dân cư tuy không thừa cân rõ rệt nhưng vẫn có mỡ trung tâm cao, đề kháng insulin mạnh và nguy cơ đái tháo đường lớn. Đáng chú ý hơn, kiểu hình này có thể bắt đầu từ thời kỳ bào thai, liên quan đến dinh dưỡng của người mẹ và thiếu hụt vi chất. Phát hiện này mở ra một cảnh báo lớn: muốn nâng cao sức khỏe dân số và chất lượng thể lực, không thể chờ đến tuổi trưởng thành mới can thiệp, mà phải bắt đầu từ chăm sóc dinh dưỡng sớm, từ bà mẹ mang thai đến trẻ em học đường.

Ở góc độ thể thao, các phiên chuyên đề về thành phần cơ thể và hiệu suất vận động cho thấy một xu hướng rất rõ: khoa học này đang trở thành công cụ quản trị huấn luyện. Dữ liệu về cơ, mỡ, nước cơ thể, góc pha hay phân bố vùng cơ thể có thể giúp tối ưu tải lượng vận động, hỗ trợ phục hồi, phòng ngừa chấn thương và nâng cao hiệu quả thi đấu. Nói cách khác, thể thao hiện đại không chỉ cần tập nhiều hơn, mà cần hiểu cơ thể tốt hơn.

Từ Hội nghị này, có thể rút ra nhiều gợi mở cho Việt Nam: cần vượt qua cách đánh giá thể trạng chỉ dựa vào cân nặng và chỉ số khối cơ thể; cần xây dựng dữ liệu tham chiếu thành phần cơ thể cho người Việt; cần đưa đo lường thành phần cơ thể vào quy trình thường quy của y học thể thao, dinh dưỡng thể thao, phục hồi chức năng và sức khỏe học đường. Khi khoa học đã chỉ ra đúng hướng, điều quan trọng còn lại là chuyển tri thức ấy thành hành động cụ thể vì sức khỏe cộng đồng và tương lai thể thao nước nhà.

TS. Lý Đại Nghĩa 

 Phó chủ tịch Chi hội Sinh lý học TDTT Việt Nam
Chủ tịch Chi hội Y học Giấc ngủ Thể thao Việt Nam