Di sản bất tử của Bach trong mùa Phục sinh

Ngành công nghiệp âm nhạc đang đứng trước nhiều thách thức, trong bối cảnh công nghệ phát triển như vũ bão. Thế nhưng, nhạc của Bach vẫn bất tử, dù là trên cây mandolin cổ xưa, trên dương cầm hiện đại hay làm nhạc nền trong phim.

Nhà soạn nhạc người Đức, sinh cách đây 341 năm, vẫn thống trị các bảng xếp hạng nhạc cổ điển và các sân khấu hòa nhạc vào thời điểm này trong năm, khi mùa Phục sinh năm nay bắt đầu.

Tác phẩm vĩ đại

Món quà mà thế giới âm nhạc dành tặng cho mùa Phục sinh - năm nay bắt đầu từ 4/4 - 24/5 - là Bach, Bach và thêm nữa Bach.

Trong mùa này, tác phẩm thanh xướng kịch St Matthew Passion của Bach sẽ được biểu diễn ở mọi thành phố âm nhạc có thể kể tên, từ London đến Leipzig, Rome đến Rotterdam. Trên các bảng xếp hạng nhạc cổ điển, từ BXH "chính thức" đến các BXH không chính thức khác, và từ Apple Music, ông là người thống trị trên tất cả các nhà soạn nhạc khác, từ phiên bản Goldberg Variations do Yunchan Lim thể hiện tới St John Passion mới ra mắt của nhạc trưởng Raphael Pichon.

Bản thu âm St John Passion của nhạc trưởng hàng đầu thế giới Pichon với dàn nhạc và hợp xướng Pygmalion vừa phát hành hôm 20/3/2026, được nhiều nhà phê bình đánh giá là bản thu xuất sắc nhất hiện nay của St John Passion.

St John Passion của Bach là tác phẩm kể lại cuộc Thương Khó của Chúa Jesus, theo Thánh John. Đây là tác phẩm Thương Khó sớm nhất còn tồn tại của Bach, được viết trong năm đầu tiên ông làm giám đốc âm nhạc nhà thờ ở Leipzig và được trình diễn lần đầu vào ngày 7/4/1724.

Tác phẩm kể lại câu chuyện về những ngày cuối đời của Chúa Jesus, từ lúc Chúa bị bắt trong vườn Gethsemane cho đến khi bị xét xử, kết án, đóng đinh và an táng. Tuy nhiên, Bach không chỉ kể lại sự kiện mà còn lồng ghép vào đó những suy ngẫm về thần học và bản chất con người.

Trong tác phẩm, Bach đã đưa vào nhiều lớp người: nhà truyền giáo dẫn chuyện, đám đông vô minh, các nhân vật - như Chúa, tổng trấn Pilate, tông đồ Peter - thoại trực tiếp và những suy niệm cá nhân. Tác phẩm vừa nhấn mạnh sự hy sinh của Chúa, vừa cho thấy tội lỗi ô nhục và sự mù quáng nơi con người.

Paget miêu tả đoạn hợp xướng mở đầu của tác phẩm St John Passion như một màn "nghiền thịt" - khi Bach phơi bày hết những cảm xúc trần trụi của con người trong bản thu âm đầy kịch tính của Pichon.

Trong đoạn hợp xướng này, sáng tác của Bach được tạo nên từ sự lặp đi lặp lại đầy ám ảnh, cuộn trào của bộ dây, có những tiếng rên rỉ đau đớn từ những âm sắc nghịch trong bộ hơi, trước khi giọng hát của dàn hợp xướng lần đầu xuất hiện đầy choáng váng - không hẳn là hát mà là hét lên yêu cầu Chúa Kitô chứng kiến cuộc Thương Khó của Chúa trong cả "vinh quang" lẫn "sự ô nhục" của nó.

Đoạn hợp xướng mở đầu, tất cả dài khoảng 8 phút, tạo thành thập tự khổng lồ trong lịch sử âm nhạc: những nhịp điệu dâng trào, không ngừng nghỉ là thanh ngang, những hòa âm xuyên suốt chúng là thanh dọc không khoan nhượng. Và đó mới chỉ là đoạn hợp xướng mở đầu trong câu chuyện về cuộc Thương Khó.

Đoạn hợp xướng mở màn "St John Passion", do Raphael Pichon chỉ huy: 

Sự sống và hi vọng

Nhưng âm nhạc của Bach còn mang lại sự sống và hi vọng. Âm nhạc của Bach có thể tồn tại qua bất kỳ sự phối khí, biên soạn lại hay diễn giải sáng tạo nào mà vẫn giữ nguyên bản chất của nó. Chúng là bất diệt.

Hãy thử nghe những bản chuyển soạn nhạc Bach choáng váng nhất có thể tưởng tượng ra: Goldberg Variations - vốn viết cho keyboard - được chuyển soạn cho tứ tấu saxophone; Wendy Carlos chơi Bach bằng bộ tổng hợp âm thanh trong album đoạt nhiều giải Grammy Switched-On Bach; Leopold Stokowski biến những khúc nhạc Bach viết cho một nhạc cụ cụ thể thành những bản giao hưởng hoành tráng…

Nhạc Bach cũng hiện diện khắp mọi nơi trong phim ảnh: bao gồm màn trình diễn chậm rãi và trang trọng đến khó tin đoạn hợp xướng cuối cùng của St Matthew Passion trong phim The Gospel According to St Matthew của đạo diễn Pasolini năm 1964; và phần Aria của Goldberg được tên tội phạm khét tiếng Hannibal Lecter chọn nghe khi hắn hạ sát viên cai ngục trong bộ phim kinh điển The Silence of the Lambs.

Thế đấy, nhạc Bach có thể xuất hiện trong mọi hình dạng, mọi hoàn cảnh, kể cả trái ngược nhau. Âm nhạc của ông hiệu quả với tất cả bởi bản thân nó đã đầy đủ, không thể lay chuyển, nâng đỡ mọi tầng nghĩa và vượt lên trên chúng - một tinh thần rất gần với mùa Phục sinh.

Nhưng không chỉ trong những trường hợp đặc biệt. Thực ra, mọi màn trình diễn nhạc Bach đều là một bản chuyển soạn, một bản phối khí, một phiên bản tương lai. Bach chưa từng biết đến đàn dương cầm hiện đại. Vì thế, bất kỳ nghệ sĩ dương cầm nào chơi bản Well-Tempered Clavier trên đàn Steinway đều đang tạo ra một phiên bản khác mà Bach không thể tưởng tượng nổi.

Hơn thế, theo nghệ sĩ dương cầm Víkingur Ólafsson - người biểu diễn Goldberg hơn 90 lần mỗi năm - thì mỗi màn trình diễn đều khác nhau, tạo nên một trải nghiệm hiện đại "giống như một cuộc hành hương tôn giáo, hoặc một tác phẩm nghệ thuật mang tính khái niệm".

Những người hâm mộ Bach vẫn tiếp tục gia tăng. Một trong những bản thu âm đáng chú ý gần đây là phần 2 Sonatas and Partitas, do Chris Thile thể hiện. Chúng ban đầu được viết cho violin độc tấu, nhưng Thile đã chơi trên đàn mandolin và thu âm tại các công viên ở New York.

Trong khúc fugue cung Đô trưởng - có lẽ là chương phức tạp nhất trong bất kỳ bản Sonata hay Partita nào của Bach - Thile đã biểu diễn tại công viên Tompkins Square. Khán giả có thể nghe thấy âm thanh của thành phố, tiếng chim hót, tiếng bước chân, tiếng những người nghệ sĩ đường phố khác và tiếng những người qua đường khen ngợi anh. Nhịp điệu của Bach (và của Thile) hòa quyện vào "khúc fugue nhẹ nhàng của cuộc sống thành thị" - theo Thile.

Đây là màn trình diễn tràn đầy năng lượng bậc nhất của tác phẩm này, đặt Bach vào trung tâm của cuộc sống, chứ không phải bóng ma xa mờ sắp tan biến. Lễ Phục sinh này, nhờ Thile, Ólafsson, Pichon và tất cả những người khác, hãy hòa mình vào Bach!