Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải: Viết phi hư cấu cũng cần có sự sáng tạo

Sách viết về huyền thoại tình báo Phạm Xuân Ẩn (1927 - 2006) rất nhiều, nhưng chỉ có cuốn Phạm Xuân Ẩn - Tên người như cuộc đời của Nguyễn Thị Ngọc Hải được phỏng vấn và viết khi ông còn sống. Trích đoạn cùng tên được đưa vào sách Ngữ văn 9, tập 2, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống.

Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải chia sẻ nhiều điều thú vị về nhân vật ấn tượng này.

Nhiều bạn bè giới thiệu nhân vật độc đáo

* Cơ duyên nào dẫn bà đến việc thực hiện cuốn sách về Phạm Xuân Ẩn?

- Tôi thích viết chân dung nhân vật, trong đó có nhiều sách về các nhà tình báo nổi tiếng của Việt Nam, như Mai Chí Thọ, Trần Quốc Hương, điệp viên A10, Phạm Xuân Ẩn… Mỗi người tôi đều có một cuốn sách. Bạn thân với ông Ẩn khi biết tôi thích viết chân dung nhân vật nên chủ động chia sẻ: "Có nhân vật này hay lắm", rồi giới thiệu. Rất nhiều nhân vật là do bạn bè mách, dẫn dắt tôi tìm đến. Thậm chí có lần, đêm hôm còn có người gọi tới, bảo: "Con trai vua Duy Tân đang ngồi ở nhà tôi đây này, có sang gặp không?" - dĩ nhiên tôi phải đi ngay.

Cách đây mấy chục năm, ông Ẩn còn ít được biết đến. Larry Berman và những nhà báo chuyên viết về tình báo trên thế giới cũng chưa biết, nên sau này, chính họ thừa nhận, từ cuốn sách của tôi mà họ biết về ông Ẩn.

Tôi viết thể loại phi hư cấu từ lâu, đảm bảo tính trung thành và được độc giả đánh giá có sự cuốn hút. Có lẽ vì thế, phần lớn nhân vật của tôi là do bạn bè giới thiệu, nên khi tìm đến họ, đa số đã biết tôi chuyên về thể loại này, nên bớt đi khoảng cách.

* Viết một cuốn sách về nhân vật tầm cỡ như nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn, hẳn không hề dễ?

- Khi tôi tìm tới ông Ẩn để viết sách, ban đầu ông từ chối, nên tôi phải thuyết phục nhiều lần. Việc làm của tôi góp phần giúp độc giả biết thêm về một nhân vật vốn bí ẩn này. Rất nhiều bí mật ông không kể cho tôi nghe, tôi phải nhờ những người bạn, người anh em tìm đến các nguồn tư liệu đáng tin cậy để có được.

Ông Ẩn được đánh giá là nhà tình báo của thế kỷ 20 - tầm cỡ thế giới chứ không riêng Việt Nam. Ông đã cống hiến rất nhiều cho cách mạng Việt Nam, có những giai đoạn, vợ con cũng không biết gì về ông, kể cả các đồng đội như bà Tám Thảo, ông Tư Cang… cũng không biết được cụ thể. Phải giữ bí mật tuyệt đối như vậy thì cách mạng mới có thể thành công.

Viết về một nhân vật như vậy là điều rất khó. Đây không đơn giản là cuốn sách nói về một người anh hùng chiến tranh, mà là một nhân vật rất đặc biệt, cả thế giới ngưỡng mộ và muốn tìm hiểu. Chính vì thế, tôi mới đặt tên cuốn sách là Phạm Xuân Ẩn - Tên người như cuộc đời. Suốt đời ông "ẩn", nên ông mới làm được những điều vĩ đại cho cuộc đời này…

* Tiếp xúc với ông, những điều gì để lại cho bà ấn tượng sâu sắc?

- Sự thông minh là ấn tượng đầu tiên. Ông biết rành rất nhiều thứ. Tiếp đến là một người đạo đức, với tư chất rất Việt Nam. Ông nói có 3 nền văn hóa cùng ở bên trong: Văn hóa Việt Nam, văn hóa Pháp và văn hóa Mỹ. Chính vì thế mà ông Ẩn vẫn vừa Á vừa Âu, có sự hiện đại của phương Tây, có sự ấm áp cổ điển của người phương Đông - sự gần gũi của người Việt Nam. Ông rất Việt Nam, nhưng lại là người Việt Nam hiện đại, hài hước, pha trộn văn hóa phương Tây. Ông rất yêu thương mẹ, đau đớn tột cùng khi mẹ mất. Sau năm 1975, ông ở lại Việt Nam, phần vì chưa có lệnh từ cấp trên, nhưng phần quan trọng nữa là vì mẹ đang bệnh nặng.

Ông là người rất yêu dân tộc, rất văn minh, sớm du học về báo chí ở Mỹ. Từng là nhà báo xuất sắc của Time - tờ báo nổi tiếng của thế giới. Nhiều nhà báo quốc tế dành lời khen đối với ông, bởi khi đến Việt Nam, họ phải nhờ ông tổng hợp tin tức, thông tin; ông có con mắt nhà nghề, phỏng vấn điêu luyện, viết báo rất hay. Đấy là người rất tài đức, có lòng yêu nước tha thiết, nên ông vừa chinh phục được những người bình thường quanh mình, vừa chinh phục được kẻ thù bằng chính sự chân thật.

Có thể thấy, việc ông làm tình báo là vì đất nước bị xâm chiếm, với khát khao giải phóng đất nước khỏi sự xâm lược. Đó là khát vọng chân chính của một người con yêu nước...

Tóm lại, Phạm Xuân Ẩn là người làm được rất nhiều điều vĩ đại cho cách mạng, cho đất nước.

"Ai làm giỏi kỹ thuật nào thì đều có được sự trân trọng"

* Có thể thấy, để có một tác phẩm phi hư cấu hay, đòi hỏi nhà văn phải lao tâm khổ tứ, nhưng không ít người có cái nhìn chưa trân trọng thể loại này trong văn học. Điều này có khiến bà thấy buồn lòng không?

 - Hồi ký, truyện ký… cũng là một thể loại văn học. Tuy nhiên, cái khó là phải viết làm sao cho đúng sự thật của nhân vật, lại phải hấp dẫn, sâu sắc và có tác động mạnh mẽ, giúp chạm đến trái tim của độc giả. Để làm tốt kỹ thuật này, đòi hỏi người viết phải biết kể chuyện bằng cách xây dựng nhiều hình ảnh, nhiều tình tiết hấp dẫn, nên không thể thiếu sự sáng tạo trong cách viết, cách kể… Tôi cho rằng ai làm giỏi kỹ thuật nào thì đều có được sự trân trọng.

* Bắt đầu con đường sáng tác bằng những tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết, vì sao về sau bà lại chọn con đường viết truyện ký, hồi ký…?

- Đó là vì tôi có giai đoạn làm báo từ trong chiến tranh, đi khắp chiến trường, nghe những câu chuyện từ đó khiến tôi đi theo một hướng mới. Nếu không chọn con đường đấy, chắc gì người ta đã biết Nguyễn Thị Ngọc Hải như là cái tên trong văn chương? Bây giờ, dù tên tôi cũng không phải là một cái tên đáng kể gì, nhưng dù sao cũng có một lý lịch văn học và đã có những bước trưởng thành của mình.

Còn để nói đến tên tuổi trong xã hội, nhất là trong văn chương, thì vô cùng lắm. Nếu không ai biết đến mình, thì cũng là một điều bình thường thôi. Bởi người ta không đọc thì không biết. Có biết bao nhiêu người viết, bao nhà văn ở Việt Nam này, nhưng có phải ai cũng nổi tiếng được như Nguyễn Huy Thiệp… đâu?

* Cảm ơn bà đã chia sẻ!