Nghị quyết 57-NQ/TW: Nghiên cứu khoa học phải tạo ra giá trị kinh tế

Nghị quyết 57-NQ/TW (22/12/2024) của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược, đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam đang thực hiện bước chuyển đổi mang tính đột phá khi đồng bộ hóa hành lang pháp lý và thiết chế thị trường để thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Những chuyển động thực chất

Trong năm 2025, Quốc hội đã thông qua: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ; Luật Công nghệ cao (sửa đổi); Luật Trí tuệ nhân tạo. Việc thông qua các luật này đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho nền công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững và an toàn của các lĩnh vực công nghệ cao tại Việt Nam.

Cùng với đó, một sự kiện có tính đột phá trong lĩnh vực khoa học công nghệ là sự ra đời của Sàn giao dịch Khoa học và Công nghệ Việt Nam (techmartvietnam.vn) vào tháng 7/2025. Sàn giao dịch được định hướng là thiết chế quan trọng trong phát triển thị trường khoa học và công nghệ, đóng vai trò hạt nhân trong việc kết nối cung-cầu, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ ở cấp quốc gia.

Sàn giao dịch Khoa học và Công nghệ Việt Nam được đầu tư và vận hành theo mô hình hợp tác công-tư, trong đó Nhà nước đầu tư cơ sở hạ tầng, nền tảng sàn trực tuyến, chia sẻ cơ sở dữ liệu khoa học và công nghệ. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp mua bán công nghệ qua sàn cũng được ban hành nhằm bảo đảm an toàn, minh bạch cho các bên tham gia.

Giai đoạn đầu, sàn đã có thông tin về 600 công nghệ được chào bán, 50 nhu cầu mua và 150 chuyên gia tư vấn, môi giới, trở thành "cánh tay nối dài", kéo gần khoảng cách giữa nghiên cứu, sản xuất và thị trường. Đây được coi là bước khởi đầu cho một thị trường công nghệ hiện đại, nơi tài sản trí tuệ được nhìn nhận như một loại hàng hóa đặc biệt, được định giá, tư vấn, môi giới và giao dịch minh bạch, góp phần quan trọng trong hiện đại hóa thể chế khoa học-công nghệ và chuyển dịch mô hình phát triển kinh tế theo chiều sâu.

Theo các quy định và tiêu chí mới, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) cũng đổi mới mạnh mẽ phương thức kêu gọi, xét chọn và quản lý nhiệm vụ nghiên cứu: Chuyển từ quản lý đầu vào sang quản lý đầu ra; từ kiểm soát hóa đơn-chứng từ sang kiểm soát kết quả nghiên cứu; từ chi theo dự toán sang khoán chi; từ cơ chế kết quả nghiên cứu thuộc sở hữu Nhà nước sang thuộc về tổ chức nghiên cứu. Điều này không chỉ tạo động lực mạnh mẽ hơn cho các tổ chức nghiên cứu mà còn mở đường cho thương mại hóa các sản phẩm khoa học, giúp kết quả nghiên cứu thực sự đi vào cuộc sống.

Theo đó, trong các đợt kêu gọi đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu gần nhất, NAFOSTED đã nhận được 1.654 hồ sơ từ các tổ chức nghiên cứu trong nước và phê duyệt tài trợ cho 346 hồ sơ nghiên cứu. Đó là những hồ sơ đúng yêu cầu, đúng định hướng và đặc biệt là nêu rõ được khả năng tiếp cận thị trường cũng như thương mại hóa sản phẩm sau nghiên cứu.

Bên cạnh đó, nhiều trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia đang được xây dựng mới hoặc nâng cấp, số lượng sáng kiến và đề xuất công nghệ chiến lược gia tăng, cho thấy công tác nghiên cứu, ứng dụng khoa học-công nghệ đang có những bước thay đổi ngày càng rõ rệt và thực chất.

Khoa học là nền tảng cho chuyển dịch kinh tế

Việt Nam đã bắt đầu hình thành các cổng thông tin công nghệ từ hơn 10 năm trước và hiện có 18 Sàn giao dịch công nghệ địa phương đang vận hành, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh là nơi có sàn giao dịch cũng như hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động nhất cả nước. Sau hơn 10 năm hoạt động, Sàn giao dịch công nghệ của Thành phố hiện có sự tham gia của 50 tập đoàn lớn, gần 2.000 doanh nghiệp, hàng trăm viện-trường, các tổ chức trung gian và hàng nghìn sản phẩm công nghệ cao, tạo ra hơn 280.000 lượt kết nối thông tin cung-cầu và đang mở rộng kết nối đến các thị trường địa phương trong nước, hướng đến quốc tế. Sự ra đời của Sàn giao dịch khoa học và công nghệ cấp quốc gia trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần quan trọng hiện đại hóa thể chế khoa học, công nghệ trên diện rộng và chuyển dịch mô hình phát triển kinh tế theo chiều sâu.

Từ nền tảng đó, cùng với động lực mới từ các chính sách "gỡ nút thắt", một cuộc "cách mạng" trong công tác quản lý công trình nghiên cứu đã bắt đầu, như giao quyền tự chủ nhiều hơn trong sử dụng kinh phí nghiên cứu; chấp nhận rủi ro và độ trễ trong nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo... Song song đó, Nhà nước đặt mục tiêu đến năm 2030 kinh phí cho nghiên cứu phát triển đạt 2% tổng sản phẩm quốc nội GDP, trong đó kinh phí từ xã hội hóa đạt 60%. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã xây dựng Kế hoạch số 116/QĐ-VHL với các mục tiêu cụ thể đến năm 2030: tăng 50% số công bố quốc tế (SCIE/Scopus) và văn bằng sở hữu trí tuệ so với giai đoạn 2020-2025; phát triển 30 công nghệ lõi làm chủ hoàn toàn, tập trung vào trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học; thu hút 20-30 nhà khoa học trẻ tài năng mỗi năm, đào tạo 5.000 nhà khoa học trình độ quốc tế; phát triển 20 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn khu vực; thúc đẩy chuyển đổi số.

Xu hướng tất yếu của một nền khoa học phát triển

Các quốc gia có nền khoa học phát triển từ lâu đã coi thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Ở đó, mối quan hệ giữa nhà khoa học-doanh nghiệp và thị trường có tương tác chặt chẽ: Nhà khoa học tạo ra các kết quả nghiên cứu, doanh nghiệp chuyển hóa chúng thành các sản phẩm thương mại và được thị trường xác nhận giá trị.

Như tại Đức, đã hình thành một mô hình liên kết chặt chẽ giữa đại học và công nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực hóa học. Nhiều tập đoàn hóa chất lớn như BASF, Bayer và Hoechst AG chủ động hợp tác với các phòng thí nghiệm đại học để khai thác các phát minh khoa học. Các trường đại học tập trung vào nghiên cứu cơ bản, trong khi các doanh nghiệp công nghiệp chuyển các phát minh đó thành sản phẩm phục vụ sản xuất và đời sống, với sự tham gia trực tiếp của các nhà khoa học trong quá trình phát triển công nghệ.

Tại Mỹ, theo Hiệp hội các nhà quản lý chuyển giao công nghệ Mỹ (AUTM), mỗi năm hệ thống đại học Mỹ tạo ra hàng nghìn doanh nghiệp spin-off, đóng góp hàng trăm tỷ USD cho nền kinh tế.

Hay Trung Quốc cho phép các trường đại học thành lập doanh nghiệp công nghệ. Những trường lớn như Đại học Thanh Hoa hay Đại học Bắc Kinh đã xây dựng các tập đoàn công nghệ của riêng mình. Nhiều doanh nghiệp nổi tiếng như Tsinghua Unigroup hay Founder Group thực chất xuất phát từ các phòng thí nghiệm đại học, tạo nên mối liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và sản xuất. Song song với đó, Trung Quốc xây dựng các khu công nghệ cao để thúc đẩy thương mại hóa. Năm 1988, nước này thành lập Zhongguancun Science Park tại Bắc Kinh, thường được gọi là "Silicon Valley của Trung Quốc". Tại đây, chính phủ áp dụng nhiều ưu đãi về thuế, vốn và hỗ trợ khởi nghiệp, đồng thời kết nối chặt chẽ giữa đại học và doanh nghiệp. Từ mô hình này, Trung Quốc đã phát triển hơn 170 khu công nghệ cao trên cả nước.

Những ví dụ này cho thấy khoa học chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi được kết nối với thị trường và doanh nghiệp. Nếu nghiên cứu chỉ dừng lại ở các báo cáo nghiệm thu hay bài báo học thuật, giá trị xã hội của tri thức sẽ bị hạn chế đáng kể.