Thị trường nghệ thuật Saudi Arabia: Tiềm năng tỷ đô chờ dòng vốn thông minh

Khi bức tranh của họa sĩ Saudi Arabia Safeya Binzagr được bán với giá 2,1 triệu USD tại phiên đấu giá thứ hai của Sotheby's ở Riyadh vào tháng 1 không chỉ tạo ra một kỷ lục mới mà còn phát đi tín hiệu mạnh mẽ rằng nghệ thuật Saudi Arabia đang bước ra sân chơi toàn cầu.

Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh thị trường nghệ thuật Saudi Arabia đang được tiếp sức từ nhiều phía. Các cơ quan nhà nước như Riyadh Art và Misk Art, các lễ hội lớn như Jeddah Islamic Art Biennale và Diriyah Contemporary Art Biennale, cùng các triển lãm quốc tế như Desert X tại AlUla đã góp phần tạo đà cho không gian văn hóa nghệ thuật của Vương quốc.

Theo Tầm nhìn 2030, văn hóa dự kiến sẽ đóng góp khoảng 3% GDP vào cuối thập kỷ này, tương đương 180 tỷ riyal (48 tỷ USD). Con số này cao gấp 3 lần quy mô 60 tỷ riyal ghi nhận năm 2023, vốn gấp đôi mức trước năm 2018.

Chuyên gia nghệ thuật đương đại của Sotheby's, Ashkan Baghestani, và người đứng đầu phiên đấu giá Origins nhận định rằng sự quan tâm quốc tế đối với các nghệ sĩ Saudi Arabia đang ngày càng tăng rõ rệt. Trong phiên đấu giá Origins II, 1/3 số tác phẩm được bán cho người mua trong nước, phần còn lại thu hút sự tham gia đáng kể từ quốc tế. Điều này cho thấy các nghệ sĩ Saudi Arabia đang tham gia những cuộc đối thoại toàn cầu về nghệ thuật hiện đại và đương đại. Baghestani cho rằng giới sưu tập đang chủ động tìm kiếm các nghệ sĩ có câu chuyện văn hóa sâu sắc, và tiếng nói từ Saudi Arabia đáp ứng đúng nhu cầu đó.

Trước phiên Origins II, Qantara Studio - một đơn vị tư vấn nghệ thuật và tài sản hiếm hoi có trụ sở tại Saudi Arabia — đã công bố dự báo cho từng tác phẩm. Đơn vị này ước tính tác phẩm của Binzagr có giá từ 1,05 đến 1,35 triệu USD, nhưng thực tế được bán với giá gần gấp đôi. Nhà sáng lập Qantara, Sarah Albaiz, cho biết tổng phiên đấu giá đạt 19,5 triệu USD, sát với dự báo 15,5-20,2 triệu USD được đưa ra.

Albaiz cho rằng đó là câu chuyện của thị trường này, không phải là những mức giá kỷ lục. Một phiên đấu giá trị giá 19,5 triệu USD diễn ra mà không có bất kỳ nguồn thông tin định giá độc lập nào trong cả nước. Phần lớn giao dịch diễn ra riêng tư, ngoài sàn đấu giá, hoàn toàn không có giá công khai, khiến nhiều người mua và bán dựa hoàn toàn vào cảm tính. Dữ liệu của Qantara cho thấy một số nhà sưu tập đang trả dư từ 15 đến 20% mà không hay biết, trong khi những người khác đang sở hữu tác phẩm có giá trị gấp nhiều lần số tiền họ bỏ ra.

Tiềm năng tài chính của thị trường này là rất lớn nhưng chưa được khai thác. Theo Qantara, các nhà sưu tập Trung Đông chiếm 23% nhu cầu toàn cầu đối với các tác phẩm đương đại có giá trên 1 triệu USD. Tuy nhiên, dù tài sản tư nhân của Saudi Arabia vượt 2.400 tỷ USD, người mua từ Vương quốc chỉ chiếm 0,01% trong tổng số giao dịch nghệ thuật đó. Trong khi các văn phòng gia đình toàn cầu phân bổ trung bình 7% danh mục đầu tư cho nghệ thuật, con số này ở Saudi Arabia chỉ khoảng 1%.

Albaiz khẳng định tiền chưa dịch chuyển vì chưa ai khai thác cơ hội này một cách bài bản. Không giống như bất động sản và chứng khoán vốn có hệ sinh thái hoàn chỉnh bao gồm môi giới, thẩm định, giấy chứng nhận, sàn giao dịch và pháp lý rõ ràng, nghệ thuật tại Saudi Arabia chưa có những công cụ hỗ trợ đó.

Bỏ qua những thách thức về tài chính, triển lãm nghệ thuật đang được triển khai mạnh mẽ. Phòng trưng bày ATHR vận hành 3 địa điểm trong nước; trong khi phòng trưng bày Colnaghi danh tiếng của London mở ở Riyadh; Khoảng 20 bảo tàng đang được lên kế hoạch xây dựng. Số sinh viên tốt nghiệp các ngành văn hóa tăng 79% trong một năm nhờ hỗ trợ từ chính phủ.

Các nghệ sĩ tên tuổi của Saudi Arabia như Ahmed Mater, Manal AlDowayan, Dana Awartani hay Abdulnasser Gharem và nhiều người khác đã khẳng định mình trên trường quốc tế hơn 20 năm qua. Dù giá trị giao dịch hiện tại của họ chỉ bằng 15-30% so với các nghệ sĩ phương Tây có cùng số lượng tác phẩm được trưng bài tại bảo tàng, nhưng lịch sử đã chứng minh tiềm năng đuổi kịp của các thị trường mới nổi.

Nhật Bản mất 12 năm, Trung Quốc 15 năm và Hàn Quốc 10 năm để thu hẹp khoảng cách đó. Saudi Arabia đang ở điểm xuất phát thuận lợi hơn bất kỳ thị trường nào trong số đó vào thời điểm dòng tiền thông minh bắt đầu đổ vào, và những người đi đầu trong việc xây dựng hạ tầng không chỉ được hưởng lợi từ lợi nhuận, họ còn đặt ra các điều khoản.