Bầu cử Quốc hội và HĐND: Quốc hội quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước

Trong thiết chế quyền lực nhà nước ở Việt Nam, Quốc hội Việt Nam được xác định là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. 

Không chỉ thực hiện quyền lập hiến, lập pháp và giám sát tối cao, Quốc hội còn giữ vai trò đặc biệt quan trọng: quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước - những vấn đề có ý nghĩa chiến lược, tác động sâu rộng đến vận mệnh quốc gia, đến đời sống chính trị, kinh tế, xã hội và quốc phòng, an ninh.

Thẩm quyền hiến định

Ngay từ những năm đầu lập nước, Quốc hội đã đưa ra những quyết định có ý nghĩa nền tảng. Việc thông qua Hiến pháp năm 1946, 1959 và sau này là Hiến pháp 1980, 1992 và 2013 là những dấu mốc đặc biệt quan trọng, xác lập mô hình tổ chức quyền lực nhà nước, khẳng định quyền làm chủ của Nhân dân và định hướng phát triển đất nước qua từng thời kỳ.

Đặc biệt, Hiến pháp năm 2013 được thông qua với tỷ lệ tán thành rất cao, sau quá trình lấy ý kiến Nhân dân sâu rộng trên phạm vi cả nước, thể hiện rõ vai trò của Quốc hội trong việc quyết định những vấn đề có tính chất căn bản, lâu dài đối với vận mệnh dân tộc.

Hiến pháp năm 2013 quy định rõ: Quốc hội quy định tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nước, chính quyền địa phương; quyết định mục tiêu, chỉ tiêu, chính sách, nhiệm vụ cơ bản phát triển kinh tế-xã hội của đất nước; quyết định chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia; quyết định dự toán ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách trung ương; quyết định chủ trương đầu tư các dự án quan trọng quốc gia; quyết định chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo; quyết định vấn đề chiến tranh và hòa bình; quyết định đại xá; quyết định chính sách cơ bản về đối ngoại; phê chuẩn điều ước quốc tế quan trọng...

Những nội dung đó đã được hiện thực hóa qua thực tiễn hoạt động của Quốc hội suốt 80 năm hình thành và phát triển kể từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946. Từ những quyết định lịch sử trong thời kỳ kháng chiến, kiến quốc đến các quyết sách về đổi mới toàn diện đất nước từ năm 1986, Quốc hội luôn là diễn đàn tập trung trí tuệ của toàn dân tộc, nơi hội tụ ý chí, nguyện vọng của Nhân dân và được chuyển hóa thành quyết định có giá trị pháp lý cao nhất.

Quyết định về tổ chức bộ máy và nhân sự cấp cao

Một nội dung đặc biệt quan trọng thuộc thẩm quyền của Quốc hội là quyết định cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước và nhân sự cấp cao.

Tại kỳ họp thứ nhất của mỗi khóa, Quốc hội bầu Chủ tịch Quốc hội, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; phê chuẩn các chức danh trong bộ máy nhà nước. Đây là những quyết định có ý nghĩa bảo đảm sự vận hành liên tục, ổn định của bộ máy nhà nước.

Quốc hội quyết định thành lập, giải thể bộ, cơ quan ngang bộ; điều chỉnh cơ cấu tổ chức phù hợp với yêu cầu tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Những quyết định này không chỉ mang tính tổ chức, mà gắn với định hướng cải cách hành chính, cải cách tư pháp và đổi mới phương thức quản lý nhà nước.

Đáng chú ý, việc lấy phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn được thực hiện định kỳ, công khai kết quả. Đây là bước tiến quan trọng trong tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cấp cao.

Quyết định chiến lược phát triển kinh tế-xã hội

Một trong những thẩm quyền quan trọng nhất của Quốc hội là quyết định kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội 5 năm và hằng năm. Mỗi nhiệm kỳ Quốc hội đều gắn với việc xem xét, thông qua các mục tiêu, chỉ tiêu, định hướng lớn của từng giai đoạn phát triển.

Chẳng hạn, Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội 5 năm 2021-2025 đã xác định mục tiêu tổng quát là phục hồi nhanh và phát triển bền vững sau đại dịch COVID-19, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế số. Các chỉ tiêu chủ yếu như tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 6,5-7%/năm...

Trong bối cảnh đại dịch diễn biến phức tạp, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế-xã hội với quy mô lớn, bao gồm miễn, giảm thuế; tăng chi đầu tư phát triển; hỗ trợ lãi suất… tạo cơ sở cho Chính phủ triển khai các gói hỗ trợ, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và phục hồi tăng trưởng.

Hằng năm, Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách trung ương và phê chuẩn quyết toán ngân sách. Những vấn đề lớn như bố trí vốn cho hạ tầng giao thông chiến lược, cải cách chính sách tiền lương, tăng chi cho giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh… đều được thảo luận công khai tại nghị trường trước khi biểu quyết. Mỗi quyết định ngân sách là sự cân nhắc giữa yêu cầu phát triển và khả năng nguồn lực, giữa lợi ích trước mắt và mục tiêu lâu dài.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, Quốc hội đã quyết định chủ trương đầu tư nhiều công trình hạ tầng chiến lược như dự án đường bộ cao tốc Bắc-Nam phía Đông giai đoạn 2021-2025 hay một số dự án lớn trong lĩnh vực năng lượng... Trước khi thông qua, Quốc hội dành nhiều thời gian thảo luận về tổng mức đầu tư, cơ cấu vốn, khả năng huy động nguồn lực, phương án giải phóng mặt bằng, đánh giá tác động môi trường, hiệu quả kinh tế-xã hội. Chính quy trình chặt chẽ đó giúp nâng cao tính minh bạch, hạn chế rủi ro thất thoát, bảo đảm các dự án thực sự phục vụ lợi ích quốc gia.

Quyết định những vấn đề quan trọng về quốc phòng, an ninh và đối ngoại

Hiến pháp trao cho Quốc hội quyền quyết định chính sách cơ bản về quốc phòng, an ninh; quyết định tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp; quyết định vấn đề hòa bình; phê chuẩn các điều ước quốc tế quan trọng.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, Quốc hội đã phê chuẩn nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, như: CPTPP, EVFTA, RCEP… Việc phê chuẩn các hiệp định này không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư, mà còn tạo sức ép cải cách thể chế trong nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với các cam kết quốc tế.

Ở lĩnh vực quốc phòng, an ninh, Quốc hội quyết định ngân sách quốc phòng, thông qua các chiến lược, chính sách quan trọng; giám sát việc thực hiện nhằm bảo đảm giữ vững độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển.

Mỗi quyết định của Quốc hội trong lĩnh vực này không chỉ có ý nghĩa pháp lý mà còn mang thông điệp chính trị rõ ràng về đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế của Việt Nam.

Quyết định chính sách lớn tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân

Quốc hội còn quyết định nhiều chính sách lớn tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân, như: chính sách giáo dục, y tế, bảo hiểm xã hội, tiền lương, đất đai, môi trường, chuyển đổi số, phát triển khoa học-công nghệ...

Các nghị quyết về cải cách chính sách tiền lương; về chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới; về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ phục hồi kinh tế; về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển một số địa phương lớn… đều là những quyết định có tính đột phá.

Trong quá trình sửa đổi các đạo luật quan trọng, như: Luật Đất đai, Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Khám bệnh, chữa bệnh…, Quốc hội dành nhiều phiên thảo luận chuyên sâu, tiếp thu ý kiến cử tri và chuyên gia... Nhiều quy định được chỉnh lý nhiều lần để bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Chính từ nghị trường, những vấn đề "nóng" của đời sống xã hội được đặt ra, phân tích và quyết định bằng nghị quyết - công cụ pháp lý có hiệu lực cao, tạo cơ sở để tổ chức thực hiện thống nhất trên phạm vi cả nước.

Bảo đảm quyết định đúng đắn bằng cơ chế thảo luận dân chủ, minh bạch

Để quyết định đúng và trúng các vấn đề trọng đại, Quốc hội không chỉ dựa vào hồ sơ do cơ quan trình chuẩn bị, mà còn có hệ thống thẩm tra độc lập của các Ủy ban của Quốc hội; có ý kiến phản biện của chuyên gia, nhà khoa học; có tham vấn cử tri và đối tượng chịu tác động.

Nhiều phiên thảo luận và chất vấn được truyền hình, phát thanh trực tiếp, giúp cử tri theo dõi, giám sát. Không khí tranh luận ngày càng thẳng thắn, thực chất; nhiều ý kiến phản biện sắc sảo được ghi nhận và tiếp thu.

Chính quy trình dân chủ, công khai, minh bạch đó là yếu tố bảo đảm để mỗi quyết định trọng đại của Quốc hội thực sự là kết tinh trí tuệ tập thể, phản ánh ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, phù hợp với lợi ích quốc gia, dân tộc.

Nhìn lại chặng đường phát triển của Quốc hội Việt Nam, có thể thấy rõ: trong mọi giai đoạn lịch sử, từ thời chiến đến thời bình, từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung đến nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Quốc hội luôn giữ vai trò trung tâm trong việc định hình đường hướng phát triển đất nước. Những quyết định về Hiến pháp, về đổi mới thể chế, về hội nhập quốc tế, về tái cơ cấu nền kinh tế, về bảo đảm quốc phòng, an ninh… đều mang dấu ấn của Quốc hội với tư cách cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.