Giải thưởng Văn học Hội Nhà văn Việt Nam 2025: Tôn vinh vẻ đẹp đích thực của sáng tạo

Không chỉ là thành quả của lao động nghệ thuật, những tập thơ được vinh danh tại Giải thưởng Văn học Hội Nhà văn Việt Nam 2025 còn cho thấy vẻ đẹp đích thực của sáng tạo: Nơi thi ca được cất lên từ những trải nghiệm tận cùng của đời sống, từ hành trình đi xuyên qua bạo bệnh để tìm lại sự sống, đến cuộc dấn thân chênh vênh trên con đường chữ nghĩa.

Đó là 2 tập thơ Thơm từ nỗi đau (NXB Hội Nhà văn) của Hoàng Thụy Anh và Trên con đường tóc (NXB Hội Nhà văn) của Trang Thanh. Tại lễ trao giải diễn ra sáng 10/3 tại Hà Nội, 2 nhà thơ đã chia sẻ những câu chuyện riêng tư đầy xúc động phía sau trang viết, cho thấy khi con người đối diện với những khổ đau sâu thẳm nhất, văn chương vẫn có thể trở thành nơi cứu rỗi và nâng đỡ tâm hồn.

Khi thơ cứu rỗi cuộc đời

Khi bước lên nhận giải cho tập thơ Thơm từ nỗi đau, nhà thơ Hoàng Thụy Anh bày tỏ, cảm xúc lớn nhất của chị là lòng biết ơn. "Tôi biết ơn những người đã níu tay tôi để có thể bước qua được giông tố của cuộc đời" - chị xúc động.

Ít ai biết rằng cơ duyên đến với thơ của Hoàng Thụy Anh bắt đầu từ một kỷ niệm thời thơ ấu ở Huế. Khi đó, gia đình chị sống trong khu tập thể nhỏ ở 33 Nguyễn Chí Diểu, bên bờ Bắc sông Hương. Căn hộ nhỏ của gia đình thường xuyên đón các văn nghệ sĩ đến chơi, bởi cha chị rất được bạn bè văn chương quý mến.

Trong ký ức của chị vẫn còn nguyên hình ảnh một lần khi nhà thơ Phùng Quán ghé thăm. Ông đã nói với cô bé đang học lớp 3, lớp 4 khi ấy: "Cháu phải tập làm thơ đi". Cô bé nhanh nhảu hứa rằng sáng hôm sau sẽ có một bài thơ để đọc cho bác nghe.

"Cả đêm tôi trằn trọc nghĩ xem phải viết gì. Sáng hôm sau tôi đã đọc cho bác một bài thơ, nhưng bây giờ tôi không còn nhớ nó ra sao nữa. Tôi chỉ nhớ cử chỉ ân cần của bác và lời nói: "Sau này cháu hãy nối nghiệp bác" - chị kể lại. Với nữ nhà thơ, đó có thể xem như một cơ duyên, thậm chí là một định mệnh khiến chị đến với thơ.

Thế nhưng con đường ấy không đến sớm. Hoàng Thụy Anh bước vào đời sống văn chương trước hết với lý luận phê bình, rồi phải gần một thập niên sau mới thực sự bén duyên với sáng tác thơ.

Năm 2017, chị xuất bản tập thơ đầu tiên Người đàn bà sinh ra từ mưa, một cuốn sách mang lại cho chị niềm vui bất ngờ khi được Quỹ sáng tác trẻ của Hội Nhà văn TP HCM hỗ trợ. Đó cũng là động lực để chị tiếp tục song hành giữa nghiên cứu phê bình và sáng tác.

Nhưng tập thơ thứ hai lại đến rất muộn. Chị kể mình đã nhiều lần định in sách mới, rồi lại dừng lại vì cảm thấy chưa vượt qua được chính mình, chưa có đổi mới. Sự chần chừ ấy kéo dài suốt 8 năm. Và rồi Thơm từ nỗi đau ra đời trong một hoàn cảnh đặc biệt.

Nhà thơ chia sẻ, khi bắt đầu viết tập thơ này, chị đang phải đối diện với một căn bệnh nan y. Bác sĩ từng nói rằng quỹ thời gian của chị có thể không còn nhiều. "Lúc đó, tôi nghĩ đây có thể là tập thơ cuối cùng của đời mình" - chị nói.

Những ngày nằm trong bệnh viện, nhìn qua khung cửa sổ thấy mọi người đi lại, tập thể dục, cười nói ngoài sân, trong lòng chị bỗng dâng lên một khát khao rất giản dị: "Tôi mong muốn đánh đổi tất cả chỉ để được đi lại như mọi người".

"Có những ngày tôi chỉ úp mặt vào tường mà khóc. Nhưng rồi tôi nghĩ, khóc cũng không giải quyết được gì. Và tôi đã đứng dậy bằng cách cầm điện thoại, gõ những câu thơ nói lên tâm tình của mình" - chị nhớ lại - "Tôi cảm ơn cuộc đời đã cho tôi sinh ra thêm một lần nữa, đã cho tôi đi xuyên qua nỗi đau, biết nhặn nhạnh những mảnh vỡ cuộc đời để viết nên những bài thơ".

Chính những bài thơ được viết trong thời khắc mong manh này đã trở thành Thơm từ nỗi đau. Để rồi, chị nhận ra: "Chính thơ đã cứu lấy tôi. Thơ cứu rỗi tâm hồn tôi và giúp tôi đứng dậy".

Đi qua cơn bạo bệnh, Hoàng Thụy Anh cho biết, nỗi đau đã giúp chị hiểu một điều: Thơ phải được viết bằng sự chân thật tận cùng. "Một bài thơ phải được viết từ nỗi đau thật, từ cảm xúc thật của mình. Phải lôi tất cả những gì mình có ra mà viết, với sự nghiêm túc và trách nhiệm với con chữ" - chị chia sẻ. Và hơn thế, "chúng ta hãy viết khi còn có thể được viết, bằng tất cả tình yêu và sự đắm đuối đối với cuộc đời này".

Dấn thân với thi ca "trên con đường tóc"

Còn với nhà thơ Trang Thanh, thi ca lại là một hành trình nội tâm dài dằng dặc, nhiều khi giống như một cuộc vật lộn với chính mình. Nhận giải cho tập thơ Trên con đường tóc, chị nhìn lại chặng đường viết của mình bắt đầu từ một bài thơ có tên Ước mơ viết năm 2004, khi chị đã 30 tuổi.

Bài thơ này, theo chị, "rất trẻ con", nhưng lại ghi lại ước mơ từ thuở bé: Được trở thành một người thơ kể chuyện nhân gian, kể về quê hương, gia đình, những cánh đồng làng và ánh đèn thành phố.

Chỉ vài năm sau, trong lễ trao giải Lá Trầu năm 2008 cho tập Bay lặng im, Trang Thanh từng đọc một bài thơ khác mang tên Thi sĩ với những câu đầy hoang mang về ý nghĩa của việc viết: "thi sĩ sinh ra trong sự giả dối căng đầy/ chữ chữ chữ âm u…".

Từ những trải nghiệm này, chị sớm nhận ra rằng con đường thi ca là một hành trình nhiều bất trắc. "Đi tìm ý nghĩa sự tồn tại của chữ trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ luôn là điều tôi muốn làm" - chị nói.

Tập thơ Trên con đường tóc chính là kết quả của hành trình này. Cuốn sách được viết trong hơn 10 năm, trải qua hai giai đoạn sáng tác 2007 - 2008 và 2015 - 2025, trong đó phần lớn bài thơ ra đời trong 3 năm gần đây.

Trang Thanh cho biết, toàn bộ tập thơ được xây dựng như một không gian tinh thần cá nhân, nơi những suy niệm về ký ức, quê hương, tình yêu và thân phận con người hòa vào nhau trong dòng chảy của sáng tạo.

Tuy nhiên, đằng sau những suy niệm này là một trạng thái nội tâm không mấy yên ổn. Nữ nhà thơ thẳng thắn thừa nhận mình bước vào đời sống với một thể chất yếu ớt và một tâm thế chênh vênh, luôn mang cảm giác lo âu, thảng thốt trước những biến động của đời sống. "Mạch ngầm suy tư không ngừng dày vò, dằn vặt, đẩy tôi vào trạng thái phiền muộn, u buồn triền miên" - chị giãi bày.

Chính vì vậy, việc viết thơ với Trang Thanh trước hết là một cách giải tỏa tâm lý bất an, một nỗ lực đi tìm lời giải cho những câu hỏi về bản thân, về phẩm giá con người, của tình yêu, về ý nghĩa tồn tại của kiếp người.

Có những lúc, chị cảm thấy "chữ đã bỏ tôi", có lúc lại như bị chính chữ nghĩa cật vấn. Nhưng dù trải qua bao lần muốn buông bỏ, chị chợt nhận ra: "Tôi đã sống với thi ca trong một cuộc chạy bất thành, giằng co, cật vấn, xa cách, buông quên, đủ hết, nhưng cuối cùng, có lẽ, với tôi, chữ là định mệnh".

Để rồi, Trang Thanh đã âm thầm lặng lẽ trên hành trình đi tìm cho mình ý nghĩa của chữ, của thi ca. Và chị gọi đó là hành trình "trên con đường tóc". Một con đường đơn độc, chênh vênh, trước và sau, bốn bề, đều có thể là vực thẳm.

"Khi dấn thân trên con đường tóc, tôi đã cố gắng dâng hiến bằng hết tình yêu, lòng khao khát và những nỗ lực tột cùng, để có thể nung chảy tất cả những nỗi đau trong tim mình thành ngọn lửa" - chị trải lòng - "Một ngọn lửa tự cháy lên, tự sưởi ấm, tự soi rọi, và đôi khi, có khả năng thiêu đốt tất cả những buồn đau tù đọng, để hôm nay, tôi được biết rằng, từ trong bóng tối, trong "nỗi mây giông chữ nghĩa" "đã vò ta tàn tận", có nỗi buồn lặng lẽ nở hoa...".