Thể thao chuyên nghiệp 'đổ bộ' hội làng

Mùa Xuân ở Việt Nam là "mùa" của lễ hội, cụ thể, theo dữ liệu tổng kiểm kê, cả nước có khoảng gần 9 nghìn lễ hội, trong đó hơn 8 nghìn là lễ hội truyền thống được tập trung tổ chức dày vào đầu năm. Và trong bức tranh tổng thể ấy, thể thao luôn có mặt và phát triển cùng đời sống xã hội.

Nếu trước đây phần hội thường xoay quanh các trò chơi dân gian và môn thể thao truyền thống như đấu vật, kéo co, đua thuyền, cờ người..., thì vài năm gần đây, các môn thể thao hiện đại như bóng chuyền, bóng đá, cầu lông... xuất hiện với mật độ, quy mô ngày càng lớn, kéo theo cách vận hành tổ chức chẳng thua kém giải chuyên nghiệp.

Câu chuyện thể thao hội làng, vì thế, đối mặt với xung đột mang tính nội tại: Một bên là nhu cầu giải trí, gắn kết cộng đồng và xã hội hóa nguồn lực, bên kia là rủi ro an toàn, xung đột, thương mại hóa và tâm lý ăn thua dẫn đến phá vỡ những giá trị truyền thống tốt đẹp của lễ hội...

1. Điểm thay đổi dễ thấy nhất nằm ở bóng chuyền hội làng. Nhiều giải đã chuyển từ tự phát sang bài bản hơn: Có thảm thi đấu chuyên nghiệp thay nền gạch, hay xi măng; Có truyền hình trực tiếp trên nhiều nền tảng mạng xã hội và có cơ cấu giải thưởng lên tới hàng trăm triệu đồng cho đội vô địch.

Một ví dụ điển hình là giải bóng chuyền tại làng Kim Thiều (Phù Khê, Từ Sơn, Bắc Ninh) năm nay đông vui hơn mọi năm, khi các đội bóng chuyền hàng đầu Việt Nam cả nam và nữ hội tụ về đây thi đấu. Thậm chí ở giải nữ, VTV Bình Điền Long An mới chỉ kết thúc trận play-off AVC Champions League 2026 với Supreme Chonburi (Thái Lan) vài ngày trước cũng kịp có mặt tại Bắc Ninh để thi đấu.

Bên cạnh đó những là những mức thưởng chóng mặt. Chẳng hạn, Binh chủng Thông tin - Binh đoàn 19 vô địch liên tiếp hai giải hội làng (Quan Độ và Kim Thiều) có tổng thưởng vượt mốc 200 triệu đồng. Truyền thông cũng ghi nhận hiện tượng "thưởng nóng" dày đặc đến mức một set đấu có thể kéo dài gần cả tiếng vì phải liên tục dừng để trao tiền; mức thưởng cho từng pha bóng có thể 1–5 triệu đồng hoặc cao hơn.

Ở góc độ thể thao thành tích, câu chuyện này giải thích vì sao nhiều tuyển thủ và cả CLB chuyên nghiệp xem hội làng như một "mùa giải phụ" khi vừa duy trì cảm giác thi đấu sau kỳ nghỉ, vừa cải thiện thu nhập trong thời gian ngắn.

Một môn khác là bóng đá hội làng cũng tăng nhiệt theo cách tương tự. Một số giải thu hút 8–12 đội mỗi mùa, quy tụ cả cầu thủ từng đá bán chuyên/chuyên nghiệp; trận đấu được livestream và có thời điểm gần 10.000 lượt xem cùng lúc. Giải bóng đá Hội làng Nội Chùa (Bắc Ninh) vốn được xem là "chảo lửa" của phong trào phủi miền Bắc. Mới đây, hình ảnh đội bóng ra sân ở giải đấu này với dàn "Tây" đồng bộ khiến nhiều người không khỏi bất ngờ khi mọi giá trị mang tính vùng miền, địa phương đã bị xóa nhòa.

Ngay trong môn vật, vốn là "đặc sản" của hội làng, mức độ quy mô cũng có nơi tiệm cận giải quốc gia. Trang thông tin của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội giới thiệu giải vật tại Chi Đông Xuân 2026 "theo quy mô giải quốc gia", thu hút cả vận động viên bán chuyên và chuyên nghiệp từ nhiều tỉnh thành; đồng thời công bố chi tiết luật thi đấu, cơ chế xử lý thi đấu tiêu cực và cơ cấu thưởng.

2. Tính chất chuyên nghiệp được đưa vào nhiều môn thể thao tổ chức ở hội làng về cơ bản làm đổi mới, tăng thêm sự cạnh tranh, chất lượng chuyên môn và thu hút nhiều hơn số vận động viên, đội tuyển tham dự cũng như người hâm mộ cổ vũ. Nhưng cũng ở chiều ngược lại, chính tính chất chuyên nghiệp ấy đang làm ảnh hưởng tới chất "hội" của các hội làng.

Thật ra không khó để tìm ra cấu trúc thành công của các giải thể thao thuộc lễ hội, đó là "Tiền thưởng cao + Danh dự địa phương + Khán giả sát sân + Livestream nhiều nền tảng", nhưng chính cái cấu trúc này đang làm gia tăng sức nóng đáng quan ngại ở nhiều hội làng hiện nay.

Trước hết là tiền thưởng và các khoản "thưởng nóng" mang tính biểu tượng. Truyền thông mô tả những khoản thưởng theo pha bóng, theo set, thậm chí "thích thì thưởng"; có giải bầu chọn danh hiệu phụ kèm tiền mặt; và việc nhận tiền trực tiếp ngay sân tạo cảm giác "tiền tươi thóc thật" bất chấp nhịp thi đấu bị bẻ gãy, cảm xúc bị kích thích theo kiểu "ăn thua - trình diễn - nhận tiền", làm mờ ranh giới giữa thi đấu thể thao và "mua vui có thưởng".

Với vận động viên, đặc biệt trong bối cảnh thu nhập thể thao không đồng đều, đây là động lực rất mạnh. Có thông tin, chỉ cần 1-2 ngày dự một giải, một vận động viên có thể thu về vài chục triệu đồng, thậm chí, nếu "chạy sô" 2-4 giải trong vài tuần đầu năm, thu nhập có thể ngang bằng hoặc vượt mức lương cả mùa giải chuyên nghiệp ở CLB. Không thể phủ nhận, với nhiều vận động viên bình thường, thậm chí là tuyển thủ cấp quốc gia cũng tích cực tham gia.

Nhưng đáng lo nhất hiện nay là tình trạng "phần hội thể thao" bị tiền thưởng và ăn thua lấn át để rồi xuất hiện hành vi vượt luật, đấm đá, trả đũa, thậm chí ảnh hưởng đến sinh mạng người tham dự… thì bản chất của hội (vui Xuân, thượng võ, gắn kết) bị bào mòn từ bên trong.

Ca tử vong của một đô vật 44 tuổi tại thôn Thái Lai (xã Kim Anh, Hà Nội) vừa qua chính là cú "phanh gấp" cho câu chuyện thể thao hội làng. Bị bế ngửa và phần cổ gáy đập xuống sàn đấu, nạn nhân bất tỉnh tại chỗ và không qua khỏi. Dù chính quyền đã vào cuộc theo quy định của luật pháp, nhưng nhìn từ góc nhìn quản trị rủi ro, đây không phải một "tai nạn hiếm gặp đến mức không thể dự phòng", nó là loại rủi ro vốn phải được đặt làm kịch bản ưu tiên trong môn đối kháng nếu công tác tổ chức đúng chuẩn.

Đáng chú ý, không phải hội làng nào cũng "thả trôi". Giải vật ở Chi Đông cũng thuộc Hà Nội cho thấy mô hình ngược lại: Công bố luật, mô tả rõ điều kiện thắng thua, cơ cấu giải; và nhấn mạnh xử lý nghiêm thi đấu tiêu cực để đảm bảo công bằng, tinh thần thượng võ. Điều này chứng minh một luận điểm quan trọng: Rủi ro không đến từ "hội làng" như một khái niệm, mà đến từ cách quản trị rủi ro của ban tổ chức và chế độ chuyên môn (luật, trọng tài, y tế) được áp dụng hoặc bị bỏ qua.

3. Rõ ràng, "cơn sốt" thể thao hội làng sẽ không tự biến mất: Nó đáp ứng nhu cầu xem - chơi - kết nối, tạo sinh kế nhỏ quanh khu vực hội, và thậm chí là nơi vận động viên có thêm thu nhập trong thời gian ngắn. Do đó, cách tiếp cận khả thi không phải là cấm tiệt, mà là đặt "tiêu chuẩn tối thiểu" và cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng đúng tinh thần quy định: Bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Cụ thể, theo giới chuyên môn, để tránh trường hợp tử vong đáng tiếc gần đây thì cần phải chuẩn hóa điều kiện thi đấu cho môn đối kháng như bắt buộc phân hạng cân/lứa tuổi, cấm tuyệt đối rượu bia khi lên sàn, quy định rõ quyền dừng trận của trọng tài khi có dấu hiệu nguy hiểm. Công tác y tế tại chỗ và quy trình cấp cứu là điều kiện bắt buộc.

Về mặt tài chính, "ttền thưởng minh bạch, thưởng nóng có kiểm soát", cụ thể công bố cơ cấu thưởng trước giải, hạn chế việc dừng liên tục giữa trận để trao tiền nếu làm biến dạng nhịp thi đấu; tránh để tiền thưởng trở thành nhiên liệu kích thích tâm lý ăn thua quá mức. Nếu muốn mời VĐV chuyên nghiệp tham dự, cần tách hạng thi đấu phù hợp với khả năng chuyên môn.

Cuối cùng, cần nói rõ một điều: Lễ hội là để cộng đồng "đi qua" năm mới trong trạng thái vui vẻ và an lành. Khi phần hội thể thao bị đẩy tới mức căng thẳng quá mực, những gì mất đi không chỉ là an toàn của người chơi, mà còn là niềm tin của cộng đồng vào ý nghĩa lễ hội và đó mới là tổn thất dài hạn.