Bộ Y tế ban hành hướng dẫn "ứng phó" vi rút Nipah

Ngày 13/02/2026, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 493/QĐ-BYT ban hành Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do vi rút Nipah. Đây là động thái cấp thiết khi căn bệnh truyền nhiễm nhóm A này được đánh giá là có tiềm năng gây đại dịch với diễn biến lâm sàng cực kỳ nguy hiểm.

Bệnh do vi rút Nipah (NiV) không phải là cái tên quá xa lạ với y văn thế giới, nhưng những cảnh báo mới nhất từ Bộ Y tế trong văn bản vừa ban hành cho thấy mức độ nguy hiểm của "sát thủ" này. Với tỷ lệ tử vong dao động từ 40% đến 75%, Nipah đang nằm trong danh sách ưu tiên hàng đầu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Dưới đây là những thông tin cốt yếu mà người dân cần nắm rõ để bảo vệ bản thân và gia đình.

Chân dung vi rút Nipah: Lây từ dơi và diễn biến khó lường

Theo hướng dẫn chuyên môn mới nhất của Bộ Y tế, vi rút Nipah là một loại vi rút RNA sợi đơn thuộc họ Paramyxoviridae. Vật chủ tự nhiên của loại vi rút này là dơi ăn quả (chi Pteropus). Điều đáng sợ là dơi mang vi rút nhưng hoàn toàn không biểu hiện triệu chứng, biến chúng thành những "kho chứa" mầm bệnh di động trong tự nhiên .

Tại Việt Nam, bệnh do vi rút Nipah đã chính thức được bổ sung vào danh mục bệnh truyền nhiễm nhóm A (nhóm các bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm, có khả năng lây truyền rất nhanh, phát tán rộng) .

Vi rút này có hai dòng gây bệnh chính. Dòng NiV-Malaysia chủ yếu lây từ động vật sang người. Tuy nhiên, dòng NiV-Bangladesh và NiV-India lại có độc lực cao hơn và đáng lo ngại hơn cả là khả năng lây truyền từ người sang người khi tiếp xúc với dịch tiết .

Đường lây truyền: Từ trái cây nhiễm bệnh đến giọt bắn hô hấp

Bộ Y tế cảnh báo vi rút Nipah có thể xâm nhập vào cơ thể người qua các con đường rất đời thường mà chúng ta dễ bỏ qua:

Tiếp xúc trực tiếp: Chạm vào động vật nhiễm bệnh (như lợn, ngựa, chó...) hoặc chất tiết của chúng như nước tiểu, nước bọt .

Thực phẩm không an toàn: Tiêu thụ nhựa cây chà là, hoặc các loại trái cây bị nhiễm chất bài tiết của dơi .

Lây từ người sang người: Vi rút lan truyền qua các giọt bắn (droplets) khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua dịch tiết hô hấp, nước tiểu, chất nôn .

Đặc biệt, Hướng dẫn của Bộ Y tế nhấn mạnh: Những bệnh nhân có triệu chứng hô hấp (ho, khó thở) có nguy cơ lây truyền cho người khác cao hơn những người chỉ có triệu chứng viêm não .

Dấu hiệu nhận biết Nipah: Cẩn trọng "cửa tử" 48 giờ

Thời gian ủ bệnh của Nipah thường từ 3-14 ngày, nhưng cá biệt có trường hợp kéo dài tới 45 ngày .

Giai đoạn toàn phát là lúc bệnh nhân đối mặt với ranh giới sinh tử mong manh nhất. Hai biểu hiện nặng nhất là viêm não và viêm phổi:

Biến chứng thần kinh: Bệnh nhân chóng mặt, lơ mơ, lú lẫn. Nguy hiểm nhất là tình trạng giảm ý thức có thể tiến triển cực nhanh, từ lơ mơ sang hôn mê sâu chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ .

Suy hô hấp: Ho, khó thở và suy hô hấp tiến triển nhanh

Ngay cả khi sống sót, khoảng 20% bệnh nhân vẫn phải chịu đựng các di chứng thần kinh dai dẳng như mệt mỏi, thay đổi tính cách, trầm cảm hoặc các dấu hiệu thần kinh khu trú .

Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt NSAID

Một trong những lưu ý quan trọng nhất trong phác đồ điều trị vừa được ban hành liên quan đến việc xử lý sốt. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc-xin phòng bệnh, việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ và giải quyết triệu chứng .

Tuy nhiên, Bộ Y tế khuyến cáo rõ ràng: Chỉ sử dụng Paracetamol để hạ sốt. Chống chỉ định với nhóm thuốc NSAID (như Aspirin, Ibuprofen...) do nguy cơ gây biến chứng chảy máu hoặc hội chứng Reye . Đây là kiến thức sống còn mà mọi gia đình cần ghi nhớ, tránh thói quen tự mua thuốc uống khi thấy người thân sốt cao kèm đau đầu.

Phòng Nipah: Cách ly là then chốt

Trong bối cảnh chưa có "khiên chắn" là vắc-xin, biện pháp phòng ngừa chuẩn được Bộ Y tế đề cao là cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn .

Tất cả ca bệnh nghi ngờ hoặc xác định phải nhập viện và cách ly ngay lập tức tại khu vực chuyên biệt .

Không cho phép người nhà vào thăm bệnh nhân trong khu cách ly .

Thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua đường tiếp xúc và giọt bắn .

Nếu bạn hoặc người thân có yếu tố dịch tễ (trở về từ vùng dịch, tiếp xúc với ca bệnh) và xuất hiện các triệu chứng như sốt kèm rối loạn thần kinh hoặc hô hấp, cần đến ngay cơ sở y tế để được xét nghiệm chẩn đoán bằng phương pháp Real-time RT-PCR .

Trước diễn biến phức tạp của các loại dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi, Quyết định 493/QĐ-BYT là hành lang pháp lý và chuyên môn quan trọng để các cơ sở y tế trên cả nước thống nhất phác đồ điều trị, nhằm giảm thiểu tối đa tỷ lệ tử vong do vi rút Nipah gây ra.