Dòng chảy đường sắt đô thị "đời đầu"

Năm 2025, những bức ảnh nhà ngoại giao người Anh John Ramsden chụp Hà Nội đầu thập niên 1980 bỗng xuất hiện dày hơn trên mạng xã hội. 

Những bức ảnh từ quá khứ này gắn với một thực tế đời sống đô thị hiện nay: Song song với những tuyến đường sắt cao tốc và metro đang được nhắc đến trong kỷ nguyên phát triển mới, trong lòng thành phố vẫn lặng lẽ nối dài một dòng ký ức khác về một đời sống riêng của những tuyến đường sắt "đời đầu".

1. Giống như một phản xạ tự nhiên, mỗi khi Hà Nội công bố thêm các quy hoạch đường sắt và metro mới, những khuôn hình đen trắng của Ramsden lại được đối chiếu như một lớp ký ức về một cấu trúc giao thông công cộng từng tồn tại. Ở đó, đường ray tàu hỏa thênh thang băng qua phố, tàu điện chen giữa dòng người, còn thành phố học cách sống chung với hạ tầng đường sắt theo một nhịp chậm rãi và gần gũi.

Hai bức ảnh John Ramsden chụp tàu điện trước chợ Đồng Xuân

Hai bức ảnh chụp khu chợ Đồng Xuân là ví dụ. Ở bức đầu, khung hình mở ra trước cửa chợ, đúng nơi tàu điện dừng lại. Thời điểm ấy, tàu điện không xung đột với sinh hoạt của thành phố mà đi thẳng vào nút đông người nhất ở trung tâm - nơi hội tụ chợ, ngã tư phố cổ và điểm trung chuyển. Chỉ duy nhất một chiếc xe máy xuất hiện giữa không gian của người đi bộ, xe đạp và tàu điện như một chi tiết "lạc nhịp". Nó nhắc người xem, rằng chuyển động của đô thị khi đó vẫn xoay quanh tàu điện và nhịp chân của con người.

Sang bức ảnh thứ hai, không gian trên cao là lá cờ đỏ rất lớn - chỉ dấu của một ngày lễ trọng đại. Bên dưới, đời sống của thành phố vẫn trôi theo nhịp quen thuộc: người đi bộ tràn xuống lòng đường, xe đạp chen cùng tàu điện, như không có ranh giới giữa giao thông và không gian sinh hoạt đời thường. Không hỗn loạn, cảnh tấp nập ấy gắn với một trật tự đặc thù thời bao cấp, vốn được duy trì bằng thói quen, sự nhường nhịn và kinh nghiệm sống chung đã tích lũy qua nhiều năm.     

Ở một bức ảnh khác, chụp tàu điện trên phố Hàng Bông, ký ức đô thị lại mở ra theo một lát cắt rất riêng. Trong ảnh, tàu điện hiện lên như phần kéo dài của mặt phố, với những đứa trẻ ngồi vắt vẻo phía sau toa tàu, tự nhiên và thành thạo. (Theo chú thích của nhà sử học Dương Trung Quốc, điều này có thể xảy ra bởi tàu điện trên phố Hàng Bông chạy khá chậm).

Trong khung hình này, ranh giới giữa đô thị và tàu điện gần như bị xóa nhòa. Người ngồi trong toa, trẻ con bám phía sau, xe đạp chạy song song, tất cả cùng chia sẻ một nhịp điệu chung. Có lẽ chính cảm giác "cùng chuyển động" ấy khiến tàu điện trong ký ức của nhiều thế hệ luôn gắn với sự gần gũi, khi tuổi thơ của họ từng nương theo nhịp chậm của những chuyến tàu qua phố.

2. Ngược thời gian, hệ thống tàu điện trong thành phố được tháo bỏ vào cuối thập niên 1980. Nhưng riêng bức ảnh John Ramsden chụp đoạn đường tàu hỏa đi xuyên qua lòng Hà Nội, lại thuộc về một dòng ký ức khác - thứ chưa bao giờ biến mất hoàn toàn.

Trong ảnh, khung hình được dựng theo chiều sâu của đường ray, kéo góc nhìn người xem chạy mãi về phía xa, qua một khoảng không gian vừa trống vắng vừa bừa bộn. Ở đó có cột điện, hàng rào, cây cối, những mái nhà mờ trong sương bụi, và một người phụ nữ đang đổ rác trên nền đất lổn nhổn phế thải.

Cũng theo chú thích của ông Quốc, đây là đoạn đường tàu hỏa đi hết phố Phùng Hưng và phố Gầm Cầu, tạo ra khoảng lưu không phía sau lưng các dãy nhà. Thời điểm ấy, áp lực dân số của Hà Nội chưa cao, khiến khu vực này thường bị sử dụng làm nơi đổ rác.

Thực tế, đây cũng là bức ảnh chụp đường sắt của John Ramsden được những người hoài cổ nhắc tới nhiều nhất. Có lẽ chính vẻ hoang vắng mà gần gũi của một khu đất bị "bỏ quên" ngay giữa trung tâm - không hẳn là đường, cũng chưa hẳn là nhà - đã tạo nên sức hút đặc biệt ấy. Bức ảnh không có sự náo nhiệt của chợ, không có đám đông, chỉ có một con người và một hành lang sắt dài dường như vô tận. Nó gợi nhớ về một thời chưa đô thị hóa mạnh mẽ, khi những khoảng trống phía sau phố vẫn còn đủ rộng để con người có những nhịp thở riêng cùng thành phố.

Nhưng đó mới là một nửa câu chuyện. Từ bức ảnh này, trên không gian mạng, nhiều người gắn bó với Hà Nội đã mày mò đối chiếu từng chi tiết trong ảnh, từ hướng đường ray, khoảng cách nhà cửa, dáng hàng cây, cho đến cảm giác rất đặc trưng của "phía sau phố". Để rồi, họ khẳng định: Đoạn đường tàu trong ảnh chính là khu vực trạm "chắn 5", gần góc phố Trần Phú - Điện Biên Phủ, nơi vài năm trở lại đây hình thành một phố cà phê đường tàu sầm uất, thu hút đông đảo du khách quốc ngoài.

Và ngay cả khi các quán cà phê phải dừng hoạt động vì lý do an toàn giao thông, con đường gắn với nhịp ray tàu hỏa ấy vẫn luôn được nhiều người tìm đến chiêm ngưỡng, như một cách "chạm" vào ký ức cũ. Từ sự tương phản xưa - nay, hoang hóa - sầm uất, tĩnh lặng - thức dậy ấy, câu chuyện mở ra nhiều cảm xúc miên man trong cộng đồng về những lớp trầm tích quá khứ còn sót lại giữa một thành phố đang thay đổi quá nhanh.

3. Phố cà phê đường tàu không phải là nơi duy nhất để ký ức về đường sắt Hà Nội trú ngụ. Từ những khoảng lưu không sau dãy nhà, dòng ký ức ấy được nối dài sang một cấu trúc hạ tầng khác: Hệ thống vòm cầu đá, "nâng" dần tuyến đường sắt từ khu cà phê đường tàu, chạy qua trục phố Phùng Hưng - Gầm Cầu để lên cầu Long Biên vượt sông Hồng.

Những vòm cầu ấy từng bị bịt kín và lặng lẽ rút lui khỏi đời sống đô thị suốt nhiều thập niên, như thể đã hoàn thành sứ mệnh. Nhưng chính trong sự lãng quên ấy, chúng không biến mất, mà chỉ chờ được đánh thức lại vào những thời điểm khác nhau.

Có lúc, đó là một ý tưởng mạnh dạn - như năm 2017, với đề xuất đục thông toàn bộ các vòm cầu để kiến tạo những không gian văn hóa, du lịch mới. Có lúc, như năm 2018, ký ức ấy lại được tiếp cận theo một cách mềm mại hơn: 19 vòm cầu được dọn dẹp, vẽ tranh tường, biến thành "phố bích họa Phùng Hưng" với không gian riêng của nghệ thuật và trải nghiệm.

Đáng nói, cuối năm 2025, Hà Nội đã có đề xuất gửi tới các cơ quan chức năng về việc ngừng chạy tàu khách trên đoạn đường sắt từ ga Gia Lâm đến ga Hà Nội. Đồng thời, thành phố cũng chỉ đạo các sở, ngành nghiên cứu phương án bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của cầu Long Biên, gắn với phát triển không gian văn hóa, dịch vụ và du lịch tại khu vực 131 ô vòm cầu đá đoạn đường này.

Như thế, nếu đề xuất này được chấp thuận, một thay đổi cơ bản sẽ mở ra: Phố cà phê đường tàu, không gian vòm cầu Phùng Hưng - Gầm Cầu và cả cầu Long Biên khi không còn tàu khách chạy qua sẽ có điều kiện "giải phóng" khỏi áp lực và xung đột giao thông. Từ đó, những kiến trúc này được đặt trước cơ hội tái phát triển thành những không gian văn hóa - du lịch đúng nghĩa, như cách Hà Nội  vẫn không ngừng ngoái nhìn về những tuyến đường sắt một thời.

4. Đặt vòng quay ấy cạnh những bức ảnh của John Ramsden, người ta có thể thấy một sự gặp gỡ âm thầm nhưng nhiều ý nghĩa. Nhà ngoại giao người Anh này đến Hà Nội đầu thập niên 1980, trong giai đoạn mà tàu điện và tàu hỏa vẫn hiện diện tự nhiên trong đời sống đô thị. Khi ghi lại sinh hoạt thường ngày của thành phố, những cấu trúc đường sắt trong ảnh của ông hiện lên rất quen thuộc, song hành cùng bước chân của mỗi con người.

Đến năm 2013, Ramsden trở lại Hà Nội và chia sẻ những bức ảnh ấy qua triển lãm Hà Nội: Mảnh đất hóa tâm hồn, nhà sử học Dương Trung Quốc nhận xét rằng đó là lúc ông mở ký ức riêng tư của mình để chia sẻ với công chúng, đặc biệt là với người Hà Nội. Trong những khuôn hình ấy, hiện ra một Hà Nội đã chịu đựng nhiều vất vả trong quá khứ, nhưng cũng là một thành phố không ngừng phấn đấu, để những gì đang hiện hữu hôm nay tiếp tục được xây dựng trên nền tảng của sự bền bỉ và kiên cường.

Còn với John Ramsden, như những gì được chia sẻ, bên cạnh "một nét giản dị nên thơ phảng phất bâng khuâng, một hồn cốt khó quên" của Hà Nội trong thời gian khó, điều đọng lại ở ông từ những bức ảnh ấy còn là sự kính trọng dành cho những con người đã đi qua chiến tranh, chịu đựng vất vả hậu chiến và lặng lẽ đặt nền móng cho sự thịnh vượng hôm nay.

Cách nhìn ấy giúp những bức ảnh vượt ra khỏi giá trị hoài niệm, để trở thành lời nhắc về một tiến trình dài, nơi hiện tại không tách rời khỏi những nỗ lực âm thầm của quá khứ. Và có lẽ, chính hồn cốt đó khiến những bức ảnh được chia sẻ trở lại, những đoạn đường ray được tìm đến, và những vòm cầu được đặt lại vào các cuộc thảo luận về phát triển đô thị hôm nay.

Không phải để hoài cổ, mà để mang theo lớp trầm tích ấy như một phần của hành trang bước vào kỷ nguyên mới. Bởi thành phố có thể đổi thay rất nhanh, nhưng những đường ray từng định hình nhịp sống của nó vẫn âm thầm giữ vai trò như một sợi dây liên kết, để Hà Nội dù phát triển nhưng không đánh rơi phần ký ức đã làm nên chính mình.

Thể thao và Văn hóa - Xuân Bính Ngọ 2026