Hồ Anh Thái giữa 2 bờ mới cũ

Liên tục ra tác phẩm mới trong những năm qua, nhà văn Hồ Anh Thái đang cho thấy nội lực mạnh mẽ với cuốn tiểu thuyết Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân (Nhã Nam và NXB Hà Nội) vừa ấn hành. Với tác phẩm này, ông cho thấy sự sáng tạo vượt trội trong cách viết và các chủ đề bản thân khai thác.

1. Tiểu thuyết gồm 2 mạch truyện đan cài vào nhau, khởi phát từ người đàn ông liên tục bị trễ chuyến bay vào lúc rạng sáng. Trong thời gian không biết phải làm gì, anh đã nhìn thấy một bản thảo bị để lại, trong đó ghi rằng tác giả dù rất cố gắng nhưng không nhà xuất bản nào đồng ý phát hành, vì vậy thông qua E-mail, rất muốn nghe được cảm nhận của các độc giả. Từ đây, kết cấu truyện lồng trong truyện được mở ra, khi người đàn ông chứng kiến một lịch sử trải dài từ thập niên 1940 cho đến những năm đầu thế kỷ 21, thông qua câu chuyện của 3 người phụ nữ trong cùng một gia tộc và những chặng đường chìm nổi của họ.

Thoạt nhìn, cuốn sách vẫn sở hữu nhiều nét đặc trưng của Hồ Anh Thái. Đó là những chi tiết châm biếm, tếu táo, giễu nhại những chuyện hài hước trong cuộc đời này. Từ những điều tưởng chừng bình thường, ông luôn nhạy bén tìm ra những mặt gây cười. Quan trọng hơn, cái cười của Hồ Anh Thái có nhiều cấp độ, có khi là cười mỉm sự tinh ranh của các nhân vật, khi là cái cười ha hả nhân sinh điêu toa, cũng có khi là cái cười buồn của hài đen cay nghiệt, mà sau khuôn miệng đang cong lên đó là dư vị đắng ngắt... Những điều này tạo ra lớp lang phức tạp, nên không ngoa khi nói ông là nhà văn hàng đầu trong việc mang đến nụ cười.

Nếu đã đọc qua Trong sương hồng hiện ra, Hà Nội nhiều mây có lúc có mưa ngâu... ta sẽ nhận ra một Hồ Anh Thái rất xuất sắc khi viết về chủ đề lịch sử. Ông không khoác lên mình chiếc áo sử gia, ghi lại tỉ mỉ những gì đã qua; thay vào đó, lịch sử trong cuốn sách này chỉ như phông nền, nơi các nhân vật được thỏa sức thể hiện cá tính và con người mình.

Với người phụ nữ thế hệ đầu tiên mà ông gọi là "nàng", trải qua giai đoạn Pháp vào, Mỹ sang, hòa bình lặp lại và những chuyển động của đất nước, ông cho ta thấy một nhân vật uyển chuyển, linh hoạt, người từ những đen tối thời cuộc tưởng không lối thoát, nhưng đã nhạy bén sống sót, tồn tại và giữ cho dòng chảy huyết thống cứ thế tiếp tục.

Với thế hệ thứ hai, các nhân vật của ông luôn chứa trong mình một sự "quá độ" phức tạp, họ vừa đắm mình trong hào quang cũ, nhưng cũng đồng thời đương đầu với tương lai bất định. Điều đó tạo nên sức hút vô cùng riêng biệt.

Đến thế hệ thứ ba, người phụ nữ được gọi là "bé", ông chuyển sang giai đoạn đất nước bình thường hóa quan hệ, tiến đến toàn cầu hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

2. Không chỉ mang đến những điều quen thuộc, trong tiểu thuyết này, Hồ Anh Thái còn mang đến những điều mới mẻ. Tuy là tiểu thuyết mới nhất, nhưng đặt trong dòng chảy tư duy và sáng tạo, thì tác phẩm này lại đứng ở giữa mới cũ. Không chỉ xóa nhòa thể loại, ông còn thoát ly khỏi lối viết hiện thực thường thấy qua việc chọn lọc tình tiết, cũng như thêm vào yếu tố phi lý.

Nói thế bởi lẽ cuốn sách là sự tiếp nối những chủ đề quen thuộc, từ châm biếm đã xuất hiện ở SBC là săn bắt chuột, Bốn lối vào nhà cười, Trượt chân trên tầng cao; hiện thực chiến tranh ở Trong sương hồng hiện ra, Hà Nội nhiều mây có lúc có mưa ngâu như đã nói trên; đến những chuyến đi xa như ở Năm lá quốc thư, Mộng du khi xa xứ, Thế gian dài hơn bước chân người... Vì lẽ đó, Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân cho thấy một Hồ Anh Thái hòa trộn tất cả đặc trưng của những giai đoạn sáng tác đã qua, để trở lại thú vị, quyện hòa hơn bao giờ hết.

Cũng từ điều này mà ông xoay chuyển tạo nhiều điểm mới từ sự quen thuộc, không lặp lại mình. Chẳng hạn viết về hiện thực đất nước, ngay ở giai đoạn gian khó, ông vẫn mang được tiếng cười sâu sắc vào câu chuyện. Để rồi từ đó, với vốn đi, vốn sống và trải nghiệm phong phú, ông đưa những hiện thực nhan nhản vào tác phẩm dưới góc nhìn bình luận, đối chiếu, so sánh, qua đó làm mờ những biên giới thể loại, đưa văn chương, tiệm cận nhiều hơn với đời sống quốc tế.

Điều trên càng cho thấy một vốn đọc phong phú nơi Hồ Anh Thái, không chỉ đào sâu vào quá khứ, mà còn lắng nghe từ nhịp sống đương thời, mang đến những kết hợp thú vị.

3. Trở lại với Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, địa chỉ E-mail 5 lần 7 lượt báo lỗi… muốn nói lên điều gì? Thời gian trong cuốn tiểu thuyết cũng bị bẻ cong, nơi không có gì là xác thực cả. Điều đó cho thấy Hồ Anh Thái đã chạm rất gần đến quyền năng của tiểu thuyết mới, nơi nó không tái hiện, minh họa, mà nói theo Milan Kundera, mỗi một tình tiết là "sự hiền minh của lưỡng lự", nơi khả năng nào cũng có thể xảy ra. Qua đó việc đọc không chỉ là đọc, mà còn là sự gọi mời người đọc bước vào không gian cuốn sách, cùng giải mã, suy ngẫm, sáng tác.

Khởi viết từ thập niên 1980, vừa vặn gần nửa thế kỷ, nhưng có thể nói đến nay Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân mới mở ra chặng đường vừa quen vừa lạ của nhà văn này.