Thể thao Việt Nam và 'bài toán' với chuyên gia nước ngoài

Một trong những việc "cần làm ngay" mà Liên đoàn bóng chuyền Việt Nam đề ra trong nỗ lực cải thiện thành tích của đội tuyển bóng chuyền nam, đó là tìm chuyên gia nước ngoài. Việc sử dụng HLV nội như cách làm của bóng chuyền nữ đã không thành công. Bóng chuyền là một trong nhiều môn trọng điểm của thể thao Việt Nam (TTVN), như bắn súng, bắn cung, bơi, cầu lông, điền kinh… đang vất vả tìm thuê HLV nước ngoài cho mục tiêu vươn tầm.

Thuê chuyên gia nước ngoài gần như là mệnh lệnh bắt buộc đối với TTVN. Lý do thì rất nhiều, từ việc họ mang đến tri thức, kinh nghiệm huấn luyện hiện đại, và tư duy quản lý khoa học mà hệ thống trong nước vẫn đang thiếu, cho đến những vấn đề tế nhị mang tính chất "bên ngoài sân": Các chuyên gia nước ngoài sẽ dễ hài hòa lợi ích trong tập thể nhiều ngôi sao, điều mà các HLV nội thường mắc phải với chuyện "quân anh, quân tôi". Trong khi đó, việc thuê chuyên gia ngoài yếu tố thành tích còn là cách để những người làm nghề ở Việt Nam được "du học tại chỗ".

Nhưng đằng sau mỗi bản hợp đồng thuê chuyên gia thường là một chuỗi thách thức: lương không đủ cao, điều kiện sinh hoạt không tương xứng, quyền hạn mập mờ và đôi khi bị can thiệp bởi yếu tố hành chính. Những hạn chế ấy khiến người giỏi khó đến, mà người đến rồi cũng khó gắn bó lâu dài. Bên cạnh đó, những hạn chế về tài chính cũng khiến cho việc thuê HLV ngoại mang nhiều yếu tố "hên – xui". Người giỏi, lương cao chưa chắc đã thành công; và ngược lại. Câu chuyện của "phù thủy trắng" Philippe Troussier trong bóng đá, môn có nhiều kinh nghiệm nhất về thuê HLV ngoại, là điển hình.

Nhưng khó mà tranh cãi nếu nói: Thuê chuyên gia nước ngoài gần như là một yếu tố mang tính sống còn trong nỗ lực vươn tầm của TTVN. Cần phải đặt trong bối cảnh chúng ta thiếu HLV nội giỏi, cộng với các điều kiện tập luyện chưa ở mức độ chuyên nghiệp, thì việc tốn kém cho một chuyên gia giỏi cũng hợp lý. Một kiểu "học phí" đắt giá và… có điều kiện.

Nói cách khác, vấn đề không phải là "nên hay không?" mà là "như thế nào?". Đầu tiên, là cần rất nhiều tiền để bảo đảm cả việc thuê đúng người, thuê dài hạn và đủ khả năng… sa thải đúng thời điểm. Không thể có chuyên gia giỏi bằng một mức lương trung bình. Những HLV, chuyên gia có thành tích ở tầm châu lục hoặc thế giới luôn đòi hỏi chế độ đãi ngộ tương xứng với năng lực và thành công của họ. Vì thế, tiền thuê chuyên gia cần một quỹ tài chính ổn định và mô hình duy nhất là xã hội hóa, huy động từ doanh nghiệp, nhà tài trợ hoặc các tổ chức thể thao đồng hành.

Đặt trong bối cảnh TTVN, khi dòng tiền tạo thành tích đỉnh cao vẫn chủ yếu dựa vào ngân sách, thì vấn đề tài chính dành cho chuyên gia sẽ vô cùng nan giải. Điều này buộc các nhà quản lý phải linh hoạt, xây dựng các mối quan hệ quốc tế đủ gần để "nhờ" hỗ trợ. Thậm chí, có thể phải vận dụng các mối quan hệ cao cấp theo đường ngoại giao thông qua Bộ VH, TT&DL để nhận được sự tài trợ về chuyên gia trong lĩnh vực thể thao với chi phí thấp hoặc không hoàn lại. Bên cạnh đó, những tổ chức điều hành ở Việt Nam có thể tham gia sâu hơn trong công tác quốc tế của những Liên đoàn châu lục, tiến tới trao đổi chuyên gia dựa trên các môn thế mạnh của nhau.

Về lâu dài, TTVN vẫn phải ưu tiên xây dựng và đào tạo HLV nội địa qua chương trình chuyển giao kiến thức từ chuyên gia ngoại. Thay vì hợp đồng dài hạn tốn kém, có thể áp dụng mô hình ngắn hạn (6-12 tháng) tập trung vào đào tạo. Trên thực tế, đây là giải pháp phổ biến nhất mà các tổ chức thể thao quốc tế khuyến nghị đối với những nền thể thao vẫn đang ở tình trạng chưa chuyên nghiệp, ngân sách đầu tư hạn chế. Điều này giúp sàng lọc chuyên gia hiệu quả và phát triển nguồn nhân lực địa phương, giảm phụ thuộc lâu dài.

Tuy nhiên, với giải pháp này cần có đơn vị trung gian như trường Đại học chuyên ngành thể thao để xây dựng chương trình, tổ chức nghiên cứu chuyên sâu, vận động nguồn quỹ đào tạo riêng để bảo đảm việc hợp tác, thuê chuyên gia cao cấp một cách lâu dài để có tính kế thừa trong triết lý huấn luyện theo đặc thù của TTVN.