"Xẩm trong cõi đời" và hành trình 30 năm lặng lẽ lan tỏa nghệ thuật hát xẩm của Mai Tuyết Hoa

"Xẩm trong cõi đời vol.2" không chỉ là dấu ấn 30 năm cầm nhịp phách của Mai Tuyết Hoa, mà còn là một bản tuyên ngôn đầy cá tính về sức sống mãnh liệt của hát xẩm giữa lòng phố thị đương đại

Hành trình 30 năm: Từ tiếng Nhị bị "ép học" đến mối nhân duyên định mệnh

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa sinh năm 1976 tại Hà Nội. Khác với nhiều nghệ sĩ truyền thống, chị không sinh ra trong một gia đình "nhà nòi". Tình yêu âm nhạc dân tộc của chị bắt nguồn từ định hướng của người cha. Năm 8 tuổi, chị bước chân vào Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội để học đàn Nhị. Chị nhớ lại những ngày đầu ấy với sự hóm hỉnh: "Hồi đó tôi đi học đàn Nhị giống như một nhiệm vụ bị bố 'ép'. Nhưng rồi tiếng đàn cứ ngấm dần, từ chỗ bị ép thành tự nguyện, rồi thành đam mê lúc nào không hay."

Bước ngoặt lớn nhất cuộc đời xảy đến vào năm 1996, khi chị tình cờ nghe được giọng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu qua một cuốn băng cũ tại Viện Âm nhạc. Tiếng hát mộc mạc nhưng chứa đựng cả một kiếp người ấy đã khiến Mai Tuyết Hoa sững sờ. Năm 2000, chị lặn lội về Ninh Bình, ở lại hằng tuần liền bên cạnh bà Cầu để "xin nghề". Chị không chỉ học cách hát, mà học cả cách nhả chữ, cách buông câu, và cái "tình" của một người nghệ nhân thực thụ.

Nhìn lại hành trình bền bỉ, Mai Tuyết Hoa chia sẻ đầy tự hào: "Nếu so với cách đây gần 30 năm, xẩm đã thực sự hồi sinh và không còn đứng bên bờ mai một. Tôi tự hào về những dấu mốc đã đạt được cùng đồng nghiệp: từ việc đưa xẩm trở lại chợ Đồng Xuân, thành lập nhóm Xẩm Hà Thành đến việc khởi xướng Liên hoan hát xẩm tại Ninh Bình. Xẩm đã cho tôi những mối nhân duyên đẹp để lan tỏa giá trị nhân văn trong cõi đời này."

"Xẩm trong cõi đời" – Chân dung người phụ nữ Hà Nội "đanh quánh" và "đáo để"

Sau thành công của Vol.1 vào năm 2019, Mai Tuyết Hoa mất tới 7 năm để chuẩn bị cho Vol.2. Chị tâm sự: "Tôi suy nghĩ mãi, nếu hát diễn thì đơn giản, nhưng để thực hiện một album mang đến trải nghiệm trọn vẹn, có tính sáng tạo mà vẫn giữ được gốc gác thì không hề dễ."

Nghệ sĩ Phạm Đình Dũng – Giám đốc âm nhạc của dự án – nhận định rằng album lần này khai thác triệt để chất riêng của Mai Tuyết Hoa: "Những năm qua, Mai Tuyết Hoa đã khai thác được khả năng tiềm ẩn trong giọng hát: đó là chất đáo để, đanh quánh nhưng vẫn cực kỳ đáng yêu. Khi nghe Vol.2, khán giả sẽ thấy một Mai Tuyết Hoa rất khác, mạnh mẽ và đậm màu dân gian phố thị hơn hẳn 7 năm trước."

Album là sự kết hợp giữa xẩm cổ và các sáng tác mới của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long. Nếu Dạt nước cánh bèo là lời tri ân gửi tới người thầy Hà Thị Cầu, thì các tác phẩm như Ghen hay Tránh xa tệ nạn lại mang đậm hơi thở thời đại. Trong bài Ghen, Mai Tuyết Hoa thể hiện một cái nhìn tỉnh táo, tự trọng của người phụ nữ trước sóng gió gia đình: "Thân mình giữ cho vui tươi / Kệ người phụ nghĩa ta cười ta buông". Đây là những câu hát mang chiều sâu nhân văn, hướng con người trở về cõi thiện giữa những gập ghềnh của cuộc đời.

Chuyện hậu trường và cuộc chuyển giao thế hệ "Mẹ hát, con thổi sáo"

Để giữ được cái hồn mộc mạc của xẩm, nhạc sĩ Kiên Ninh đã phải áp dụng lối thu âm diễn tấu trực tiếp. Anh chia sẻ: "Xẩm là âm nhạc của sự ngẫu hứng trên chiếu. Có những bài chúng tôi phải hình thành ngay tại phòng thu, các nghệ sĩ cùng nhau thổi hồn, thống nhất cách nhấn nhá ngay lúc đó. Thu xẩm khó nhất là bộ gõ, cần phải có kinh nghiệm mới giữ được cái chất acoustic mộc mạc."

Điểm nhấn xúc động nhất trong album chính là sự tham gia của Trần Bá Nam Khánh – con trai nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa. Nam Khánh hiện đang theo học sáo trúc chuyên nghiệp. Mai Tuyết Hoa bộc bạch: "Thú thực lúc đầu tôi rất băn khoăn vì giới trẻ có gu âm nhạc khác lắm. Nhưng khi vào phòng thu, con đã khiến tôi bất ngờ khi giữ được tinh thần xẩm mà vẫn mang cá tính của người trẻ. Với tôi, việc con trai đồng hành là niềm hạnh phúc riêng tư của một người mẹ khi thấy di sản được tiếp nối."

Nam Khánh cũng chia sẻ đầy chân thành: "Con thấy mình thích xẩm từ bé, có lẽ vì nghe mẹ hát từ khi còn trong bụng mẹ. Tuy nhiên, con vẫn đang đi học nên để biết có theo nghề chuyên nghiệp như mẹ không thì phải chờ tương lai. Hồi bé xem mẹ trên tivi con cũng đã hát theo rồi."

Trăn trở về sự bền vững của di sản giữa lòng đương đại

Dù vui mừng trước sự phát triển của xẩm, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa vẫn thẳng thắn nhìn nhận những khó khăn. Chị lo lắng khi phần lớn các hoạt động hiện nay vẫn mang tính tự phát, dựa vào sự tự nguyện của nghệ sĩ. "Nhiều năm qua, nhóm Xẩm Hà Thành vẫn chủ yếu tự bỏ tâm lực và kinh phí để duy trì các hoạt động. Tôi trăn trở liệu các thế hệ học trò có đủ động lực để tiếp tục gắn bó nếu thiếu một cơ chế hỗ trợ và không gian diễn xướng ổn định từ các cơ quan quản lý văn hóa?" - chị chia sẻ thêm.

Bên cạnh đó, chị cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với các bạn trẻ đang làm mới xẩm: "Mỗi thời đại đều có thị hiếu riêng, việc các nghệ sĩ trẻ đưa xẩm đến gần đời sống hơn là cần thiết. Riêng tôi, tôi kiên trì với lối xẩm cổ truyền vì tôi tin vẫn có những khán giả yêu cái mộc mạc, nguyên bản và giàu chiều sâu. Tôi mong xẩm sẽ luôn cất lên trong cõi đời này, để mọi người không bao giờ quên xẩm."

Khép lại album Vol.2, Mai Tuyết Hoa không giấu diếm tham vọng sẽ có đủ kinh phí để thực hiện một show diễn riêng trong tương lai. Với chị, mỗi bài xẩm là một thông điệp, giúp con người biết lắng nghe, thấu hiểu và nuôi dưỡng lòng biết ơn giữa cuộc đời còn nhiều gian khó.