Thể thao Việt Nam và thách thức Top 50 Olympic: Muộn nhưng cần thiết

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH, TT&DL) đang lấy ý kiến để sửa đổi Thông tư 01/2021 nhằm trao thêm quyền tự chủ cho các Liên đoàn và Hiệp hội thể thao quốc gia, lẽ ra phải được thực hiện từ lâu. Trong bối cảnh thể thao Việt Nam đã hội nhập quốc tế hơn hai thập kỷ, với những thành tích đáng kể ở SEA Games, Asiad và thậm chí Olympic, nhưng tính hiệu quả trong hoạt động của các tổ chức thể thao vẫn còn là dấu hỏi.

Sự bị động này thể hiện rõ ở việc các Liên đoàn thường chỉ đóng vai trò "đóng góp ý kiến" thay vì chủ động xây dựng chiến lược. Ví dụ, trong đào tạo tài năng trẻ, nhiều môn tập thể thiếu hệ thống lò đào tạo chuyên sâu, dẫn đến tình trạng "thiếu trước hụt sau". Bóng đá Việt Nam, dù có tiến bộ nhờ các học viện nhưng vẫn chưa có mạng lưới toàn quốc. Việc "mất trắng" cả khu vực đồng bằng sông Cửu Long từ chuyên nghiệp đến bóng đá trẻ, là điển hình.

Thể thao Việt Nam (TTVN) đã bị chậm ít nhất một thập kỷ trong việc phân quyền cho các tổ chức xã hội nghề nghiệp, nơi lẽ ra phải là "đầu tàu chiến lược" cho từng môn. Trong nhiều năm, các Liên đoàn phần lớn chỉ làm công tác phong trào, tổ chức vài giải đấu, duy trì hoạt động cầm chừng. Điều này không chỉ làm lãng phí nguồn lực mà còn kìm hãm sự phát triển bền vững, đặc biệt ở các môn tập thể như bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, vốn đòi hỏi đầu tư đồng bộ, dài hạn và chi phí cao.

Việc giao thêm quyền hạn, như tự chủ tổ chức giải đấu từ nguồn xã hội hóa, tham gia xây dựng quy hoạch môn thể thao, chính là hình thức "gây áp lực" tích cực. Nó buộc các tổ chức phải cải tổ nội bộ, nâng cao năng lực quản lý, và chứng minh hiệu quả qua kết quả thực tế. Nếu không, họ sẽ bị đánh giá thấp, thậm chí mất dần vai trò trong hệ thống thể thao quốc gia.

Quan trọng hơn, đây là bước đi cần thiết để "kinh tế hóa" thể thao. Bóng đá Việt Nam đã chứng minh mô hình này khả thi: giải chuyên nghiệp tự vận hành, CLB tự chủ tài chính, tài trợ xã hội chiếm tỷ trọng lớn. Bóng rổ đang đi trên cùng con đường với VBA, giải đấu mà các đội bóng hoạt động như doanh nghiệp thực thụ, tạo doanh thu từ bản quyền, vé, quảng cáo.

Và gần đây, sự bùng nổ của môn pickleball, dù chưa có Liên đoàn chính thức nhưng đã "đi trước một bước" trong quá trình dùng các giải đấu, sự kiện, cá nhân xuất sắc để tạo ra tầm ảnh hưởng xã hội, điều kiện tiên quyết để hình thành một thị trường cho pickleball.

TTVN muốn tiến lên, không thể chỉ trông chờ vào ngân sách. Đào tạo trẻ, tập huấn quốc tế, thuê chuyên gia, tổ chức giải, tất cả đều cần nguồn lực bền vững. Và chỉ khi các Liên đoàn, Hiệp hội thực sự làm chủ được chiến lược và tài chính, chúng ta mới có thể nói đến "tự cường thể thao".

Cụ thể nhất, là đào tạo tài năng trẻ. Các Liên đoàn hiệu quả sẽ làm được gì? Trước hết, họ có thể xây dựng hệ thống tuyển chọn và huấn luyện đồng bộ. Với bóng đá, VFF đã phần nào làm được với các tuyến U bắt buộc cho các CLB V-League, thu hút tài trợ từ các tập đoàn lớn như Vingroup giúp xây dựng quỹ đào tạo trẻ. VFF có thể nhân rộng mô hình trung tâm PVF, tổ chức giải U13-U21 toàn quốc, gửi tài năng trẻ tập huấn dài hạn ở Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Bóng chuyền, vốn đòi hỏi chiều cao và kỹ thuật đồng đội, có thể mời chuyên gia Cuba hay Thái Lan dài hạn, phát triển các giải trẻ quốc gia (ngoài U23) để phát hiện tài năng. Bóng rổ, qua VBA (giải chuyên nghiệp), đã chứng minh sức hút thương mại; nay với quyền tự chủ, Liên đoàn có thể dùng doanh thu để xây lò đào tạo chiều cao cho VĐV từ 12-14 tuổi, tránh tình trạng "thiếu người cao" như hiện nay.

Những hỗ trợ này không chỉ dừng ở tiền bạc mà còn ở chiến lược: lập kế hoạch 10-15 năm, theo dõi tiến độ qua dữ liệu, đảm bảo tài năng trẻ có lộ trình rõ ràng từ địa phương lên đội tuyển quốc gia.

Tuy nhiên, tự chủ không phải "cây đũa thần". Các Liên đoàn cần minh bạch tài chính, tránh lạm dụng quyền lực. Nhà nước nên giám sát qua chỉ số KPI, như số huy chương, số tài năng trẻ được đào tạo, để đánh giá hiệu quả.

Ở góc độ quản trị, đây là phép thử quan trọng. Khi được trao quyền, các tổ chức thể thao sẽ bộc lộ rõ năng lực thật. Ai có tầm nhìn, có khả năng huy động nguồn lực xã hội, sẽ phát triển nhanh. Ai vẫn giữ tư duy cũ, thiếu chuyên nghiệp, sẽ tự tụt lại. Chính sự cạnh tranh này mới tạo ra động lực để toàn bộ hệ thống tiến lên góp phần xây dựng ngành công nghiệp thể thao bền vững.