Chờ đợi tinh thần sáng tạo mới của văn học Việt Nam

Những chuyển động mạnh mẽ của đời sống chính trị – xã hội đang đặt văn học Việt Nam trước kỳ vọng về một tinh thần sáng tạo mới, gắn với trách nhiệm của người cầm bút trong giai đoạn phát triển vươn mình của đất nước.

Đây là gợi mở đáng chú ý được đề cập tại Hội nghị triển khai công tác năm 2026 của Hội Nhà văn Việt Nam, diễn ra sáng 1/2 tại Hà Nội.

Đi qua năm 2025 sôi động

Nhìn lại năm 2025, Hội Nhà văn Việt Nam đã đi qua một năm hoạt động dày đặc, trong bối cảnh nhiều chuyển động lớn của đời sống xã hội, của quá trình tinh gọn bộ máy và những thay đổi trong không gian hành chính - văn hóa.

Ở lĩnh vực hỗ trợ sáng tác, Hội đã phối hợp với Trung tâm Hỗ trợ sáng tác (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức 2 trại sáng tác tại Đà Nẵng và Cần Thơ, với sự tham gia của 30 nhà văn; đồng thời cử nhà văn tham dự trại sáng tác chuyên sâu tại Vũng Tàu.

Hội đồng Văn học Thiếu nhi cũng tổ chức 3 trại sáng tác theo hình thức xã hội hóa tại Lâm Đồng, Nghệ An và Quảng Ninh, thu hút hơn 60 tác giả trong và ngoài Hội. Bên cạnh đó, hoạt động thâm nhập thực tế với đề tài "Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Hải quân" tiếp tục được duy trì, tạo điều kiện cho các nhà văn tiếp cận sâu hơn với đời sống lực lượng vũ trang.

Năm qua cũng ghi dấu ấn ở chuỗi hoạt động học thuật quy mô lớn. Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức thành công 3 hội thảo và một tọa đàm nhằm tổng kết 50 năm văn học Việt Nam sau năm 1975, trải dài từ TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đến Hà Nội. Đáng chú ý, tọa đàm "50 năm Văn học Việt Nam từ sau năm 1975: Góc nhìn của những người viết văn trẻ" được xem là một nỗ lực mở rộng đối thoại thế hệ, tạo không gian để những người viết trẻ trực tiếp tham gia vào việc nhìn lại, đánh giá và định vị nền văn học đương đại.

Cùng với đó, Ngày Thơ Việt Nam lần thứ 23 được tổ chức tại Ninh Bình; Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025 ghi nhận 201 tác phẩm dự giải ở nhiều thể loại; Giải thưởng "Tác giả trẻ" tiếp tục khẳng định vai trò phát hiện, khích lệ các cây bút mới. Hoạt động phối hợp tổ chức với Bộ Công an trao giải Cuộc thi viết về đề tài "Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" lần thứ V cũng cho thấy sự gắn kết giữa văn học và những vấn đề lớn của đời sống xã hội.

Ở bình diện đối ngoại, Hội duy trì các hoạt động trao đổi, hợp tác dịch thuật và quảng bá văn học - văn hóa với nhiều đối tác quốc tế như Palestine, Cuba, Lào, Trung Quốc, góp phần mở rộng không gian tiếp nhận và lan tỏa văn học Việt Nam.

Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều (Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam), năm 2025 có những thay đổi sâu sắc về tổ chức hành chính và bộ máy. Theo ông, cùng với việc hình thành các tỉnh, thành phố mới, Hội Nhà văn Việt Nam cũng tiến hành kiện toàn hệ thống chi hội, mở rộng quy mô một số chi hội và chỉ định bổ sung ủy viên ban chấp hành tại các địa phương mới, trên tinh thần đồng thuận của hội viên.

Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng, việc tổ chức chuỗi hội thảo tổng kết 50 năm văn học từ sau năm 1975, cũng như tọa đàm dành cho người viết trẻ, là những điểm nhấn quan trọng, cho thấy nỗ lực tự nhìn lại, tự đánh giá của đời sống văn học trong một giai đoạn có ý nghĩa bản lề.

Mở ra vị thế mới của văn học

Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại hội nghị là vị thế của văn học trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa của đất nước, đặc biệt trong bối cảnh chuẩn bị và triển khai các nội dung sau Đại hội Đảng lần thứ XIV.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cho biết, trước thềm Đại hội, Đảng đã quyết định lấy ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, gắn với dấu mốc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần đầu tiên năm 1946 - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định quan điểm "văn hóa soi đường cho quốc dân đi". Theo ông, đây là một quyết định mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện rõ thái độ và sự coi trọng của Đảng đối với vai trò nền tảng của văn hóa, trong đó có văn học nghệ thuật.

Ông Thiều cũng đặc biệt nhấn mạnh chi tiết Tổng Bí thư Tô Lâm lựa chọn một ấn phẩm văn chương - cuốn Sách Tết do Công ty sách Đông A thực hiện, chủ yếu gồm văn và thơ - làm quà tặng cho các Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV. Theo Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, đây không phải là món quà mang giá trị vật chất, mà là một thông điệp tinh thần rõ ràng, cho thấy sự quan tâm và kỳ vọng của lãnh đạo Đảng đối với văn hóa và văn chương.

Từ đó, ông cho rằng, trách nhiệm giờ đây thuộc về chính đội ngũ người viết. Trong bối cảnh thế giới biến động, các giá trị thật - giả bị đảo lộn, đời sống mạng xã hội đặt ra nhiều thách thức, yêu cầu về chính danh, trách nhiệm và đạo đức sáng tạo trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mới đây, việc Ban Bí thư ban hành Chỉ thị 57 về tăng cường bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an ninh dữ liệu trong hệ thống chính trị, theo ông, là một bước đi quan trọng nhằm lập lại kỷ cương, trong đó người cầm bút không thể đứng ngoài.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cho rằng, sau Đại hội XIV của Đảng, đất nước bước vào một "kỷ nguyên mới", và mỗi nhà văn cũng cần tự ý thức việc bước sang một giai đoạn sáng tạo mới, nơi lòng tự trọng, sự chân thực, dũng khí và tinh thần trách nhiệm phải được đặt lên hàng đầu. Ông bày tỏ sự trăn trở khi trong đội ngũ hội viên vẫn còn những trường hợp chưa sống đúng với tinh thần và trách nhiệm của người cầm bút, coi đó là điều cần thẳng thắn nhìn nhận.

Theo ông, nhà văn là những người đã lặng lẽ sáng tạo bằng nhiều con đường, nhiều thái độ, nhiều cách thức khác nhau, làm cho nền văn học Việt Nam trở nên mạnh mẽ. "Hy vọng rằng trong những năm tới, các nhà văn hãy sáng tạo trong một tinh thần khác, một tinh thần mới mẻ sau Đại hội XIV của Đảng" - ông bày tỏ.

Hướng tới năm 2026 và nhiệm kỳ mới, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu vượt qua những lợi ích cá nhân, những toan tính nhỏ hẹp để hòa vào dòng chảy chung của lợi ích đất nước. Ông cho biết, trong báo cáo chính trị do Tổng Bí thư Tô Lâm trình Đại hội XIV của Đảng, tinh thần của "kỷ nguyên mới" được thể hiện rõ qua hàm lượng tư tưởng và đường lối chiến lược, đòi hỏi các tổ chức văn học - nghệ thuật, trong đó có Hội Nhà văn Việt Nam, phải nắm bắt đầy đủ để triển khai công việc một cách phù hợp.

Dự kiến, Đại hội Hội Nhà văn Việt Nam khóa XI sẽ được tổ chức vào tháng 8 hoặc 9/2026. Trước mắt, theo ông Nguyễn Quang Thiều, điều quan trọng nhất vẫn là tinh thần sáng tạo của từng nhà văn. "Nền văn học lớn hay không, quan trọng hay không, rốt cuộc vẫn phụ thuộc vào từng trang viết tưởng như nhỏ bé của mỗi người viết" - ông nói - "Tôi mong rằng bước sang năm mới, các hội viên, các nhà văn sẽ mạnh khỏe, đầy cảm hứng, chân thực hơn, thẳng thắn hơn, sáng tạo hơn, để mang đến những vẻ đẹp đặc biệt cho đời sống văn học".