Hé lộ về thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

Những "khoảng trống" về thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - giai đoạn ông được cho là ẩn cư nơi cửa Phật, vừa học tập, vừa tu luyện, từng bước hình thành phẩm chất của một bậc anh hùng và Thánh nhân trong tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần - phần nào được làm sáng tỏ trên cơ sở khảo cứu, đối chiếu hệ thống tư liệu lịch sử, Hán Nôm và không gian tín ngưỡng liên quan.

Đây là nội dung quan trọng được đề cập tại tọa đàm khoa học Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy với thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn tổ chức sáng 26/1 tại Hà Nội. Tọa đàm do Hội Khoa học lịch sử Việt Nam phối hợp Chùa Thắng Nghiêm tổ chức.

Từ "Trần triều sự tích"

Theo PGS-TS Đinh Quang Hải (nguyên Viện trưởng Viện Sử học), cuộc đời và hành trạng vĩ đại của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam từ trước đến nay đã được nhiều nhà nghiên cứu trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoai giao, văn hóa, y học… quan tâm, nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, nhiều sách báo, bài viết đã công bố, xuất bản, được xã hội hóa.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại một "khoảng trống" đáng chú ý trong chính sử liên quan đến cuộc đời ông, đó là quãng thời gian hơn 10 năm thời tuổi trẻ, từ khoảng 7 tuổi đến 15, 16 tuổi, hầu như chưa được các bộ sử chính thức đề cập.

Tại tọa đàm, nhiều ý kiến cho rằng bản "Trần triều sự tích" hiện lưu giữ tại chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy (xã Bình Minh, Hà Nội) đã cung cấp những cứ liệu quan trọng, góp phần làm sáng tỏ giai đoạn tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn, gắn với thời gian ông ẩn cư, học tập và tu luyện tại ngôi chùa này.

GS-TS Đinh Khắc Thuân (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) gọi đây là "tài liệu đặc biệt".

Sách chữ Hán có tiêu đề là "Trần triều sự tích, Thắng Nghiêm quốc tự", nghĩa là: Sự tích triều Trần, Chùa Quốc tự Thắng Nghiêm. Bản sự tích được viết dưới dạng thần tích, có kết cấu như bản Thần tích do Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn và Quản giám bách Thần Nguyễn Hiền sao. Bản sự tích được sao chép lại vào ngày 15 tháng 9 năm Thành Thái thứ 4 (1892), theo bản chép năm Tự Đức thứ 3 (1850) tại nhà quan Thị lang họ Tô làng Bằng Đắng.

Trong bản sự tích này có chép về sự kiện Trần Quốc Tuấn khi nhỏ được gửi nuôi tại chùa có nội dung tóm lược như sau: Bà phi của Trần Liễu sinh người con trai vào giờ Thìn ngày mồng 10 tháng 3 năm Ất Mão. Đứa trẻ mới sinh ra có thể chất tướng mạo đường đường, oai nghi lẫm liệt, mặt vuông chữ điền, ngũ nhạc triều thiên, mi như mi đế Nghiêu, mắt như mắt đế Thuấn, lưng như lưng vua Vũ, vai như vai vua Thành Thang, thực là có những nét tướng của bậc kỳ nhân. Cha mẹ hết sức yêu quý, đặt tên là Tuấn.

Lo sợ trước sự đe dọa sát hại gia đình Liễu công của Trần Thủ Độ, nên Thụy Bà đã đưa Tuấn công đi lánh nạn. Tuấn công được đưa đến địa phận xã Khúc Thủy, huyện Thanh Oai. Khi này nơi đây có ngôi chùa ở cạnh sông Trì Long. Khi ấy có người họ Lý được phong Tăng thống hiệu Đạo Huyền giữ chùa có kỳ binh linh nghiệm, dị thuật kỳ tài.

GS Thuân nhấn mạnh, "sự kiện này chép thần tích có cốt lõi lịch sử. Thực tế, Khúc Thủy sát bên sông, tuyến giao thông đường thủy chính trước ngày từ Thăng Long xuống phía nam đến Thiên Trường quê gốc của họ Trần. Hơn nữa, sự kiện Trần Thủ Độ ép vợ của Trần Liễu và đe dọa tính mạng con cháu gia đình Trần Liễu là có thật. Do vậy, việc đưa Tuấn công tức Trần Quốc Tuấn đi lánh nạn, sống nhờ ở nhà chùa có cốt lõi lịch sử nhất định".

Trong khi đó, TS Nguyễn Hữu Tâm (trường Đại học Đại Nam) cho biết, tuy tiêu đề là "Trần triều sự tích", nhưng ngay dòng đầu tiên đã cho chúng ta biết được nội dung chính là về Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn: Quốc lão hiển Thánh Đại vương ngọc phả, tức đây là một bản Ngọc phả về Trần Quốc Tuấn đã được hiển thành Thánh và có chép phụ thêm về một vị Hoà thượng tên là Trần Thông.

Trong nội dung Ngọc phả có đề cập đến vùng đất Khê Tang, Khúc Thuỷ và sự tích liên quan đến thuở nhỏ của Trần Quốc Tuấn cùng chiến công sau này vào năm 1258 và 1287 khi ông lãnh đạo quân dân nhà Trần phản công hai lần xâm lược Đại Việt của quân Mông Cổ và triều Nguyên. Bản Ngọc phả có cho biết hồi nhỏ để tránh những mâu thuẫn trong nội bộ thân tộc nhà Trần, Trần Quốc Tuấn đã được Thuỵ Bà Công chúa là em gái của Trần Liễu sai người đưa đi ẩn trốn tại vùng đất Khúc Thuỷ, huyện Thanh Oai.

Sau đó, ông được một Thống nhân tài giỏi, đang giữ chùa Đào Huyền nhận nuôi dưỡng. Trong thời gian thụ nghiệp cùng vị Tăng thống, Trần Quốc Tuấn đã sớm thể hiện là đứa trẻ thông minh, các môn Phật, Lão hoặc những môn đặc biệt, tài thuật đặc biệt đều được ông tiếp thu nhanh chóng và nắm tinh thông. Trong thời gian ở Khúc Thuỷ, Trần Quốc Tuấn đã giúp dân làng Khê Tang tiêu trừ được nạn dịch cùng khí yêu lẩn quất quanh vùng. Dân làng rất khâm phục và nhớ đến công lao giúp rập của ông, xin được làm thần tử.

TS Tâm cho rằng, những nội dung "Trần triều sự tích" đề cập có những chi tiết, tư liệu mới như việc Trần Quốc Tuấn thời trẻ được Thuỵ Bà công chúa đưa đi ẩn tại vùng đất Khê Tang, Khúc Thuỷ và được một vị Tăng thống nuôi dưỡng và tạo điều kiện học tập, nâng cao kiến thức…

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu này cũng cho rằng, tất cả những thông tin này, thực tế mới chỉ được phản ánh qua một bản Ngọc phả, cho nên vẫn phải cần một nghiên cứu tổng hợp từ các nguồn ghi chép của thư tịch cổ, văn bia, sắc phong… đối chiếu, bổ sung, xác minh thì mới có thể đưa ra được một kết luận chính xác.

Vùng tín ngưỡng Đức Thánh Trần đậm đặc

Tại tọa đàm, các nhà khoa học còn đề cập đến không gian tín ngưỡng thờ các danh tướng triều Trần ở Khúc Thủy trong mối liên hệ với mạng lưới thờ Đức Thánh Trần ở khu vực phía Nam kinh thành Thăng Long - nơi lưu giữ đậm đặc dấu ấn lịch sử triều Trần thế kỷ XIII - XIV.

Theo GS-TS Đinh Khắc Thuân, tín ngưỡng Đức Thánh Trần ở khu vực Khúc Thủy và phụ cận khá đậm đặc. Chẳng hạn ở khu vực tổng Xốm, nay là các làng Văn Nội, Nhân Trạch, Trinh Lương, Thượng Mao, Động Lãm, Bắc Lãm, Quang Lãm… thuộc phường Phú Lương và Phú Lãm đều phụng thờ Trần Hưng Đạo. Đặc biệt là nơi đây còn giữ được khá nhiều tư liệu cổ, trong đó có những đạo sắc phong được nhà Trần ban cấp cho phụng thờ.

Chẳng hạn đạo sắc phong được chép trong sách Sự tích Trần Hưng Đạo tại làng Xốm đề cập: "Sắc cho vị Hưng Đạo Đại Vương là bậc Khai quốc giữ yên, oai hùng giúp trị vì, công liệt lớn lao, dũng trí giúp vận nước, khuôn phép. Sự nghiệp rạng rỡ, uy danh lừng lẫy, nghĩa hợp trung hiếu, dốc lòng phù trợ, làm rạng vẻ tốt lành, giữ yên và mạnh mẽ giúp việc chính sự, rạng rỡ ân đức, giáo hóa, công cao, linh ứng rõ rệt, sáng tỏ ơn sâu, phù trợ, mưu lược trấn giữ, phúc trạch, giúp ban lộc tuân theo mưu lược dốc sức, dẹp giặc yên bờ cõi, rửa sạch bụi trần, ơn lớn tích thiện, tin cậy thuần hậu cứu đời yên dân".

GS Thuân cho biết, ngày nay thường chỉ gặp được các đạo sắc phong từ thời Lê sơ thế kỷ XV, chủ yếu từ thời Lê trung hưng thế kỷ XVII trở đi. Tuy nhiên ở đây chúng ta gặp nội dung đạo sắc vào thời Trần. Đặc biệt là đạo sắc này phong cho Trần Hưng Đạo. Điều đó chứng tỏ, tín ngưỡng Đức Thánh trần xuất hiện khá sớm ngay từ thời nhà Trần.

"Tư liệu này giúp lí giải tại sao tín ngưỡng đức thánh Trần lại có bề dầy lịch sử và trở nên phổ biến như vậy mà khởi thủy lại gắn với vùng đất Khê Tang ngày nay và phụ cận. Nơi đây vốn có truyền thuyết gắn với sự kiện lánh nạn của Trần Hưng Đạo khi nhỏ và việc giúp dân trừ tà khí của Ngài. Điều này có cơ sở lịch sử nhất định" - GS Thuân nhấn mạnh.

Còn TS Chu Xuân Giao cho hay, làng Khúc Thủy và các làng lân cận (Thượng Phúc, Khê Tang…) nằm hai bên bờ sông Nhuệ - một dòng sông cổ có vai trò trọng yếu trong vận chuyển hàng hóa và phòng thủ quân sự ở phía Nam kinh thành Thăng Long. Ở vùng đất này, truyền thuyết và tín ngưỡng các nhân vật triều Trần khá đậm đặc. Kí ức về triều Trần với nhiều nhân vật không hề khô cứng và đơn nhất mà hiện hữu sống động trong các cơ sở thờ tự, không chỉ là đình hay đền miếu mà thú vị là gắn với nhiều ngôi chùa cổ ở trong vùng.

Nhân vật triều Trần nổi bật phải kể tới Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong lịch sử, tức Đức Thánh Trần trong tín ngưỡng dân gian. Có truyền thuyết ở địa phương về nhiều năm tháng Trần Quốc Tuấn trú ngụ và tu tập trong chùa làng Khúc Thủy khi còn nhỏ.

Khác với các nơi thờ Đức Thành Trần với tư cách một vị tướng quân tài ba lỗi lạc của triều Trần đã hiển thánh sau khi hóa, làng Khúc Thủy lưu giữ kí ức về thời kì "tiềm long" (con rồng giấu mình, lánh đi để giữ thân) của Trần Quốc Tuần. Thời kì tiềm long ở khu vực các làng Khúc Thủy - Khê Tang của Trần Quốc Tuấn hiện chưa tìm được các ghi chép trong chính sử, mà mới chỉ thấy trong truyền thuyết lưu truyền truyền miệng trong dân gian, mà một phần thì đã được văn tự hóa trong các thần tích thần phả viết bằng Hán Nôm.

Theo truyền thuyết ở vùng Khúc Thủy, Trần Quốc Tuấn đã có nhiều năm tháng thiếu thời được gia đình đưa về chùa Phúc Đống (hiện nay đổi tên là chùa Thắng Nghiêm) để học đạo với một vị thiền sư. Chùa Thắng Nghiêm ở làng Khúc Thủy không chỉ là nơi luyện rèn văn võ mà còn là nơi Trần Quốc Tuấn sống gần gũi với dân làng, từ đó mà thấu hiểu dân tình thế thái.

Tại Khúc Thủy ngày nay, Đức Thánh Trần được thờ phụng tại chùa Thắng Nghiêm - một không gian dung hợp giữa Phật và Thánh. Đặc biệt thú vị là gần đây ngôi chùa đã được kiến trúc theo phong cách ngôi chùa Mật Tông. Sau này, Đức Thánh Trần là Thành hoàng của làng Khê Tang nên được thờ tại đình làng Khê Tang, đồng thời được thờ tại chùa Thắng Nghiêm ở làng Khúc Thủy. Hai làng Khê Tang và Khúc Thủy trước đây có lời nguyền trai gái hai làng không lấy nhau.

Từ nghiên cứu, TS Giao nhấn mạnh, việc thờ phụng các danh tướng triều Trần tại vùng Khúc Thủy - Thanh Oai mang đậm màu sắc địa phương với những truyền thuyết về sự gắn kết sâu sắc với các ngôi chùa Phật. Đây là một "vùng không gian tín ngưỡng triều Trần" đặc thù phía Nam kinh thành Thăng Long, nơi các nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa thông qua con đường ẩn thân, tu hành và cứu dân độ thế.

Từ đây, hình ảnh các danh tướng triều Trần trong tư cách là những vị phúc thần đã vượt ra khỏi phạm vi một vương triều lịch sử để trở thành những biểu tượng văn hóa bền vững. Dù ở không gian nông thôn hay đô thị, dù đứng độc lập hay dung hợp trong hệ thống Phật - Mẫu, hệ thần triều Trần vẫn luôn là thành tố quan trọng trong việc truyền thừa kí ức lịch sử và duy trì sự cố kết cộng đồng người Việt qua các thời kì lịch sử.