Đại hội XIV của Đảng: Định vị không gian chiến lược cho kinh tế nhà nước

Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79) không chỉ là bước tiếp nối các chính sách kinh tế trước đây mà còn là bước chuyển mình mạnh mẽ của nền kinh tế Nhà nước trong bối cảnh hội nhập và đổi mới. 

Phóng viên TTXVN đã phỏng vấn GS.TS. Phạm Văn Đức, Nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam về ý nghĩa, tác động của Nghị quyết 79 cũng như những yêu cầu, mục tiêu đặt ra với kinh tế nhà nước trong giai đoạn tới.

* Phóng viên: Ông đánh giá thế nào khi Nghị quyết 79 được ban hành trước thềm Đại hội Đảng lần thứ XIV? Ý nghĩa và tác động chiến lược của Nghị quyết 79 trong việc tái định vị vai trò kinh tế nhà nước trong giai đoạn phát triển mới?

- GS.TS. Phạm Văn Đức: Việc ban hành Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế Nhà nước trước thềm Đại hội Đảng lần thứ XIV thể hiện sự nhìn nhận sâu sắc và chiến lược của Đảng về vai trò then chốt của kinh tế nhà nước trong tiến trình phát triển đất nước. Nghị quyết này không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là định hướng chiến lược quan trọng, khẳng định vị trí và vai trò của kinh tế Nhà nước trong việc duy trì ổn định vĩ mô, đảm bảo an sinh xã hội, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững và toàn diện.

Một điểm nổi bật của Nghị quyết 79 là nhấn mạnh việc đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nhà nước. Nghị quyết khuyến khích nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm trong quản trị và điều hành, từ đó chuyển đổi mô hình quản trị, hiện đại hóa công tác quản lý và nâng tầm vai trò của các doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Về chiến lược phát triển, Nghị quyết 79 đóng vai trò quan trọng trong việc tái cấu trúc nền kinh tế, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của các ngành trọng điểm như năng lượng, giao thông, công nghiệp, y tế, giáo dục và các dịch vụ công. Đồng thời, Nghị quyết góp phần cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện bình đẳng và minh bạch giữa các doanh nghiệp Nhà nước và khu vực tư nhân, từ đó thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tổng thể, Nghị quyết 79 không chỉ là bước tiếp nối các chính sách kinh tế trước đây mà còn là bước chuyển mình mạnh mẽ của kinh tế Nhà nước trong bối cảnh hội nhập và đổi mới. Việc thực thi Nghị quyết này sẽ góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế Việt Nam, khẳng định vị thế chiến lược của kinh tế nhà nước, đồng thời thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

* Yêu cầu trọng tâm về quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực OECD được thể hiện trong Nghị quyết 79. Theo đó, mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. Để đạt được mục tiêu này cần tháo gỡ những vấn đề gì, thưa ông?

- Trong Nghị quyết 79, yêu cầu trọng tâm về quản trị doanh nghiệp nhà nước (DNNN) theo chuẩn mực OECD nhằm nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả hoạt động của các DNNN. Để đạt được mục tiêu này, theo tôi Việt Nam cần tháo gỡ một số vấn đề then chốt.

Trước hết, cần cải cách hệ thống quản trị DNNN, tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu của Nhà nước. Việc xây dựng một cơ cấu quản trị hiện đại, minh bạch và chuyên nghiệp, với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý có năng lực, là nền tảng để nâng cao hiệu quả điều hành. Đồng thời, cần nâng cao năng lực và trách nhiệm của đội ngũ lãnh đạo DNNN, đảm bảo họ được đào tạo bài bản và có chuyên môn phù hợp để quản lý doanh nghiệp hiệu quả.

Minh bạch hóa thông tin và quy trình ra quyết định là một vấn đề quan trọng. Do vậy các DNNN cần công khai đầy đủ hoạt động tài chính, kết quả kinh doanh và các quyết định chiến lược, đồng thời cải thiện cơ chế báo cáo tài chính và kiểm toán độc lập. Việc đẩy mạnh cổ phần hóa và hạn chế can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào các quyết định kinh doanh sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao tính trách nhiệm với cổ đông và cộng đồng, đồng thời hoạt động hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, cần tăng cường hệ thống giám sát độc lập từ phía Nhà nước và các tổ chức kiểm toán để đảm bảo DNNN tuân thủ các quy định tài chính, tránh lạm quyền và tối ưu hóa nguồn lực. Cuối cùng, khuyến khích đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ hiện đại và chuyển đổi số là yếu tố then chốt để các DNNN duy trì khả năng cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Tóm lại, để hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết 79, Việt Nam cần tập trung vào cải cách quản trị, nâng cao năng lực quản lý, minh bạch hóa thông tin, tăng cường giám sát và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đồng thời hạn chế sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh, từ đó nâng cao hiệu quả và vị thế của các DNNN trong nền kinh tế.

* Mục tiêu đưa một số doanh nghiệp nhà nước lọt vào "top 500 doanh nghiệp toàn cầu" theo Nghị quyết 79 có ý nghĩa nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Vậy theo ông đâu là những điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa mục tiêu này?

- Mục tiêu đưa một số DNNN Việt Nam lọt vào "Top 500 doanh nghiệp toàn cầu" theo Nghị quyết 79 mang ý nghĩa chiến lược quan trọng, vừa thể hiện khát vọng phát triển bền vững, vừa là thước đo năng lực hội nhập và vị thế quốc tế của nền kinh tế Việt Nam. Khi các DNNN xuất hiện trong danh sách này, uy tín quốc gia được nâng cao, thu hút đầu tư nước ngoài, mở rộng thị trường xuất khẩu, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi mô hình kinh tế, phát triển các ngành công nghiệp chủ lực, công nghệ cao, dịch vụ chất lượng và nền kinh tế số, giúp các DNNN tham gia sâu rộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, tôi cho rằng cần đảm bảo một hệ thống điều kiện tiên quyết đồng bộ. Ví dụ về thể chế và môi trường pháp lý, cần tiếp tục cải cách, hoàn thiện các quy định pháp luật, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tạo cơ chế cạnh tranh lành mạnh, hạn chế can thiệp quá mức của Nhà nước; về vốn và tài chính, DNNN phải tiếp cận nguồn vốn lớn trong và ngoài nước, duy trì hệ thống tài chính vững mạnh và được hỗ trợ bởi các chính sách, quỹ đầu tư mạo hiểm nhằm thực hiện các chiến lược mở rộng và nghiên cứu – phát triển (R&D); về công nghệ và đổi mới sáng tạo, DNNN cần áp dụng công nghệ tiên tiến, hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức quốc tế để thúc đẩy R&D, tự động hóa và chuyển đổi số; về nhân lực, doanh nghiệp phải xây dựng đội ngũ chuyên môn cao, năng lực lãnh đạo và tư duy chiến lược, thông qua đào tạo chuyên sâu, học bổng, hợp tác quốc tế và thu hút nhân tài trong nước và quốc tế.

Cuối cùng, về quản trị doanh nghiệp, cần xây dựng hệ thống quản trị hiện đại, minh bạch, hiệu quả với hội đồng quản trị năng lực cao, tập trung minh bạch, trách nhiệm giải trình và nâng cao năng lực lãnh đạo. Khi những điều kiện này được đáp ứng đồng bộ, các DNNN sẽ trở thành lực lượng mũi nhọn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và uy tín quốc gia trên trường quốc tế.

* Thưa ông, trong bối cảnh hiện nay, kinh tế nhà nước cần tập trung vào những "không gian phát triển" nào để vừa hoạt động hiệu quả, vừa tránh chồng lấn với khu vực tư nhân?

- Trong bối cảnh hiện nay, để đảm bảo hiệu quả và tránh chồng lấn với khu vực tư nhân, kinh tế nhà nước cần tập trung vào những lĩnh vực chiến lược, trọng yếu, gắn với lợi ích quốc gia và yêu cầu đầu tư lớn mà khu vực tư nhân khó thực hiện.

Trước hết là hạ tầng cơ sở và các ngành chiến lược quốc gia, bao gồm giao thông, vận tải, logistics, năng lượng, công nghệ cao và R&D, nơi DNNN giữ vai trò chủ đạo để đảm bảo kết nối, an ninh, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tiếp theo là các dịch vụ công và an sinh xã hội như y tế, giáo dục, bảo hiểm xã hội và an sinh, nơi Nhà nước đảm bảo công bằng, phổ cập và ổn định xã hội, đồng thời hạn chế lợi nhuận hóa. Kinh tế nhà nước cũng cần tham gia mạnh mẽ vào các ngành công nghiệp mũi nhọn như công nghiệp nặng, chế biến, nông nghiệp quy mô lớn và thực phẩm chiến lược, nhằm giảm phụ thuộc nhập khẩu, phát triển ngành công nghiệp phụ trợ và bảo đảm an ninh lương thực.

Bên cạnh đó, các lĩnh vực liên quan đến lợi ích quốc gia như kinh tế biển, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, cùng với sản phẩm quốc phòng và an ninh, cũng đòi hỏi DNNN tham gia chủ đạo, kiểm soát chặt chẽ để bảo vệ tài nguyên và lợi ích quốc gia. Cuối cùng, Nhà nước cần tạo môi trường thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và ứng dụng công nghệ hiện đại, thông qua các quỹ đầu tư mạo hiểm, trung tâm nghiên cứu ứng dụng và hợp tác với khu vực tư nhân, nhằm phát triển các sản phẩm, dịch vụ công nghệ cao mà khu vực tư nhân chưa đủ khả năng triển khai.

Như vậy, bằng cách tập trung vào các không gian phát triển chiến lược này, kinh tế nhà nước vừa nâng cao hiệu quả, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho khu vực tư nhân phát triển bền vững, góp phần tăng cường năng lực cạnh tranh và sự phát triển toàn diện của nền kinh tế quốc gia.

* Trân trọng cảm ơn ông!