Họa sĩ Lê Trí Dũng - "Sống với ngựa, vẽ bằng cả trái tim"

Hơn 3.000 bức tranh vẽ ngựa, hơn 30 năm cống hiến, họa sĩ Lê Trí Dũng đã tạo nên một di sản độc đáo. Ngựa của ông không chỉ là hình ảnh mà là tâm hồn, là khí phách Việt Nam, là sự hóa thân của người nghệ sĩ vào từng nét cọ.

Gia tài đặc biệt này của họa sĩ Lê Trí Dũng phần nào được hé lộ trong ấn phẩm Ngựa (NXB Hà Nội) vừa  ra mắt nhân dịp chào năm mới Bính Ngọ 2026. Đây là tuyển tập 178 bức tranh vẽ về ngựa của họa sĩ Lê Trí Dũng. Tại đó, mỗi tác phẩm là một câu chuyện, một cảm xúc, mời gọi bạn đọc cùng phiêu du trong thế giới hùng tráng và đầy suy tư của những chú ngựa phiêu lãng.

3 chuyện nên duyên với… ngựa

Có thể coi Ngựa là một "tập đại thành" của Lê Trí Dũng, người được giới mỹ thuật và bạn bè thân thương gọi là "Lão chăn ngựa". Đằng sau sự say mê này, theo chính họa sĩ, là 3 câu chuyện nên duyên, 3 mạch nguồn âm thầm nuôi dưỡng hội họa của ông suốt nhiều thập kỷ.

Câu chuyện thứ nhất bắt đầu từ khoảnh khắc ông đến với cuộc đời. Lê Trí Dũng kể mình là "một đứa trẻ đẻ rơi dọc đường tản cư". Năm ấy, mẹ ông mang thai 9 tháng, theo đoàn người tản cư vào Thanh Hóa. Chưa kịp tới nơi tập kết, bà trở dạ và sinh con tại chợ Lương (Duy Tiên, Hà Nam cũ) - một vùng chiêm trũng, nơi có rất nhiều ngựa. Theo lời bà ngoại kể lại, ông chào đời trong… một chuồng ngựa.

"Đứa trẻ lúc đó đã lạnh cứng, tưởng không qua khỏi. Chính bà chủ nhà đã đem tôi vào nhà, nhờ hơi ấm của rơm lửa và mùi mồ hôi con ngựa, đã cứu tôi sống lại" -  họa sĩ nhớ lại.

5 năm sau, cậu bé Lê Trí Dũng mới trở về Hà Nội. Quãng thời gian sống ở Thanh Hóa, tắm nước sông Chu và nghe bà ngoại kể chuyện, đặc biệt là truyền thuyết Thánh Gióng, đã in sâu vào tâm trí ông. Hình ảnh con ngựa của Thánh Gióng bay thẳng lên trời trở thành một ám ảnh thẩm mỹ kéo dài suốt đời cầm cọ của Lê Trí Dũng.

 "Trong cả trăm bức tranh ngựa của tôi, phần nhiều là ngựa đang bay, không con nào đứng yên cả" - ông nói. Từ một câu chuyện cổ tích tuổi thơ, hình tượng ngựa đã gắn với khát vọng bay lên, vượt thoát, trở thành biểu tượng xuyên suốt trong hội họa của "Lão chăn ngựa" Lê Trí Dũng là vì thế.

Câu chuyện thứ 2 gắn với chiến tranh. Năm 1972, khi đang làm bài thi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Yết Kiêu, Lê Trí Dũng nhận lệnh tổng động viên. Ông rời giảng đường, nhập ngũ trong Sư đoàn bộ binh 338, chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị, rồi đóng quân ở A Sầu - A Lưới, "yết hầu" của tuyến vận tải Trường Sơn.

Sau chiến tranh, các khảo sát quốc tế xác nhận A Sầu - A Lưới là 1 trong những vùng có mật độ nhiễm chất độc da cam cao nhất Việt Nam. Nhiều người lính từng đóng quân ở đây bị phơi nhiễm. Nỗi lo này theo Lê Trí Dũng suốt nhiều năm sau ngày rời quân ngũ, nhất là khi ông lập gia đình mà mãi chưa có con.

Cuối năm 1978, niềm hạnh phúc vỡ òa khi ông đón chào một cậu con trai khỏe mạnh, không bị ảnh hưởng bởi di chứng chiến tranh. Đứa trẻ sinh năm Mậu Ngọ, mệnh Thiên thượng hỏa - "một con ngựa lửa trời", như cách họa sĩ gọi. "Sinh được con trai năm Ngọ, với tôi, đó là một điềm lành. Nó trở thành một động lực rất lớn để tôi vẽ ngựa" - ông chia sẻ.

Câu chuyện thứ 3 lại đến từ hội họa và một cuộc gặp gỡ. Lê Trí Dũng kể về một người sưu tập đặc biệt, người đã mua hơn 200 bức tranh ngựa của ông - cố tác giả Trương Nhuận, bạn bè vẫn ví von là mối tri âm "Bá Nha - Tử Kỳ" trong đời ông.

Một lần, Trương Nhuận dẫn một cặp vợ chồng người Mỹ đến mua tranh. Hôm ấy, Lê Trí Dũng vừa hoàn thành bức Quân doanh từ công, vẽ Thúy Kiều ngồi bên Từ Hải dưới ánh trăng, phía sau là lá cờ chiến và một con ngựa. Ông tò mò hỏi người mua có hiểu tích Truyện Kiều hay không. Câu trả lời khiến ông bất ngờ: Họ mua bức tranh ấy "chỉ vì con ngựa đứng phía sau".

Khoảnh khắc này, theo Lê Trí Dũng, như một sự xác tín. Con ngựa không chỉ là chi tiết phụ họa, mà đủ sức đứng độc lập, mang theo tinh thần của cả tác phẩm. Từ đó, ông tiếp tục phát triển hình tượng "ngựa chiến của Từ Hải", vẽ riêng nhiều bức, chỉ chú thích giản dị: Con ngựa của Từ Hải.

Tìm ra con ngựa thuần Việt Nam

Rõ ràng, vẽ ngựa không phải là lựa chọn ngẫu nhiên, mà là một định mệnh của Lê Trí Dũng. Như chính ông thổ lộ: "Tôi sống với ngựa, vẽ bằng cả trái tim". Nhưng sâu xa hơn, điều người họa sĩ này theo đuổi là làm ra một hình tượng mang tinh thần, bản sắc Việt Nam.

"Tôi cố gắng tìm ra một con ngựa thuần Việt Nam, không giống với những con ngựa đã nổi tiếng trên thế giới. Tôi muốn biến nó thành con ngựa dân gian, một con ngựa Đông Hồ, ngựa Hàng Trống thời hiện đại. Ngựa của tôi ít khi đứng yên lắm, nó luôn tung vó vươn tới ước mơ" - ông bộc bạch.

Đặc biệt, Lê Trí Dũng gọi những con ngựa mình vẽ là "thánh mã". Theo ông, cái tên này, thoạt nghe có vẻ rất ít khiêm nhường. Nhưng không, đúng là ngựa thánh!

"Đầu đuôi có lẽ nên kể ra vì nó liên quan đến con ngựa của tôi. Lại phải truy xem từ đâu? Mới đầu tưởng là vẽ ngựa trong Tam Quốc chí? Nhưng không phải. Tam Quốc chí mãi đến năm 10 tuổi (1959) tôi mới biết. Con ngựa đầu tiên được nghe bà ngoại kể phải là ngựa ông Gióng!" - ông kể.

"Ngựa sắt phun ra lửa, gậy sắt gãy ông Gióng nhổ búi tre đằng ngà trên đường quật giặc, đánh tan giặc, ông Gióng cưỡi ngựa bay về trời...". Sau khi đánh tan giặc Ân, ông Gióng được nhân dân xếp vào Tứ bất tử. Người Việt Nam xếp ông vào bậc Thánh! Gọi là Thánh Gióng" - họa sĩ bày tỏ - "Con ngựa của Đức ông vì có công lớn cũng được gọi là Thánh Mã (ngựa thần). Ngựa Thánh là phải bay!".

Bởi thế, con ngựa Việt Nam trong tranh Lê Trí Dũng luôn mang tinh thần Thánh Gióng: Mạnh mẽ, siêu thoát và hướng thượng.

Không dừng ở huyền thoại, ông còn đưa vào hình tượng ngựa cả chiều sâu văn hóa Việt Nam. Trên yên ngựa là họa tiết thổ cẩm của các dân tộc, nổi bật nhất là Thái, Dao, Mông - những cộng đồng giàu truyền thống và bản sắc. Bên cạnh đó là các biểu tượng quen thuộc như mặt trời, mặt trăng, 12 con giáp, được sắp đặt như những lớp trầm tích văn hóa đan cài vào nhau. Cứ thế, Lê Trí Dũng làm ra một con ngựa của riêng mình, một con ngựa thuần Việt Nam!