Tết không thể sống mãi trong quá khứ

(Thethaovanhoa.vn) - Đối với PGS.TS. Trần Thị Trâm, Tết của thưở còn thơ bé là cái Tết quê mộc mạc, giản dị nhưng ấm áp tình người, thấm đượm những ký ức chẳng bao giờ phai mờ.

Cảnh Tết nghèo nhưng đầm ấm

Trong ký ức của PGS. TS. Trần Thị Trâm về những tháng ngày tuổi thơ, ngày Tết là một ngày lễ thiêng liêng và rất khác biệt so với ngày thường. Thời đó cuộc sống còn nghèo đói và thiếu thốn về vật chất nên người xưa thường dành dụm cả năm trời để có thể chuẩn bị một cái Tết trọn vẹn. Ngay từ những tháng cách Tết rất xa, mỗi khi trong họ ngoài làng có người đi đâu xa, người ta lại nhắn nhủ, gửi gắm nhau mua dăm ba lạng măng, miến, ít mộc nhĩ nấm hương…. rồi cất ở gác bếp chờ tới Tết. Ngày tháng 10 vừa thu hoạch xong vụ lúa, nhà nhà đã chọn ra những bông nếp ngon nhất, phơi khô rồi treo lên để dành đến Tết gói bánh chưng.

Những ngày cuối tháng Chạp là lúc không khí chuẩn bị Tết hồ hởi nhất, phụ nữ trong nhà được giao ngâm gạo, đãi đỗ, rửa lá, muối dưa hành… còn cánh đàn ông con trai đảm nhiệm việc mổ lợn, giã giò, nem, gói bánh… mỗi người một việc để chuẩn bị các món ngon cho ngày Tết. Tiếp đến là việc lau dọn và xếp đặt lại bàn thờ Tổ tiên, dọn dẹp, bày biện và trang trí lại nhà cửa. Gọi là trang trí nhưng đối với những gia đình bình dân, có khi chỉ là treo thêm một chùm pháo hay một bức tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống... Giản dị và đơn sơ là vậy nhưng cũng đủ để nói lên sự trang nghiêm và ý nghĩa thiêng liêng của ngày Tết trong đời sống xưa.

PGS.TS. Trần Thị Trâm sum vầy bên gia đình trong ngày Tết

Rồi cứ độ 28 – 29 Tết, những đứa trẻ lại được mẹ cho vài hào để đi chơi chợ Tết. Đối với lúc bấy giờ, vài hào có thể mua được chiếc bánh rán, bánh đa, bánh khúc hoặc mấy quả táo, mấy cây pháo, đứa nào yêu sách yêu chữ thì mua được quyển truyện, thế là đủ sung sướng lắm rồi. Thế nhưng đi chợ Tết chủ yếu là để xem tranh, xem pháo, xem người mua người bán, để thấy rằng không khí Tết đã đến rất gần.

Đặc biệt bà còn nhớ mãi niềm hân hoan thưở nhỏ trong giờ phút giao thừa – thời khắc chuyển giao thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới. Vào thời khắc đó người ta cúng giao thừa ở ngoài trời để tiễn đưa thần năm cũ và đón rước thần năm mới. Sau đó cả gia đình sum vầy chuyện trò, trao nhau những lời chúc mừng năm mới, và đặc biệt là chờ đợi được nghe Bác Hồ đọc thư chúc Tết trên đài. Vậy là biết Tết đã về, trong tiếng pháo râm ran khắp đầu làng cuối xóm, trong cái se se lạnh của ngày xuân miền Bắc. Để rồi cô bé thưở nào lại nằm thao thức cả đêm, náo nức vì sớm mai sẽ được diện áo mới, được đi thăm ông bà cô bác, được đi chơi với bạn bè, được tham gia biết bao trò vui trong ngày Tết.

Ngày Tết là lúc sum họp gắn kết gia đình, tạo nên mối quan hệ gia đình khăng khít gắn bó. Vì vậy ngày nay mỗi khi Tết đến, bà lại thổn thức nhớ tới cha, mẹ, nhớ về những kỷ niệm đón Tết bên gia đình vẫn còn in đậm trong ký ức. Khi những ký ức của thời xưa bỗng ùa về, người phụ nữ giàu cảm xúc không giấu nổi sự bồi hồi nghẹn ngào vẫn còn vẹn nguyên: “Bố tôi là một người tôi gọi là người nông dân vượt khung. Ngày xưa nhà nghèo, có tới 8 anh chị em nhưng một mình bố vẫn cố gắng kiếm tiền để nuôi cả 8 người con ăn học. Nhưng ngày Tết dù nghèo mấy, bố vẫn cố gắng kiếm cho các con mỗi đứa một bộ quần áo mới. Có lúc khó lắm đấy, có lúc đến 28 Tết bố mới kiếm được mấy đồng mua được ít vải, mà may bộ của đứa nào cũng giống hệt nhau trông rất cực. Có khi năm nay may đứa nào cũng áo hồng, rồi sang năm lại toàn áo màu vàng. Tuy nhà có ít tiền nhưng bao giờ bố cũng phải chuẩn bị một cái Tết tương đối tươm tất cho con cái”.

Dù năm tháng đã trôi xa, nhưng bà vẫn còn nhớ rõ những đêm ngồi chờ nồi luộc bánh chưng, nhớ không khí ấm áp bên bếp lửa trong những ngày giá rét, nhớ hương vị nồi cá kho đậm hương quê, và vẫn nghe văng vẳng bên tai tiếng giã giò chi chát của bố thưở nào. Ký ức về những cái Tết đượm tình người sẽ còn mãi, còn mãi, và chắc sẽ không bao giờ tàn phai.

Không thể sống mãi trong quá khứ

Cùng với sự phát triển của cuộc sống, Tết nay cũng có nhiều đổi thay so với Tết xưa. Điều kiện kinh tế phát triển đã giúp cuộc sống no đủ hơn, ngày nay Tết không còn là dịp duy nhất trong năm được ăn ngon, mặc đẹp, được thưởng thức mâm cao cỗ đầy; vì vậy người ta coi Tết là một dịp để được nghỉ ngơi, vui thú sau một năm dài làm việc vất vả. Sự chuẩn bị cho ngày Tết cũng có phần kém trang nghiêm và tươm tất hơn, khi chẳng còn mấy gia đình thành thị tự giã giò, gói bánh, muối dưa hành… Có lẽ vì vậy mà ý nghĩa của ngày Tết cũng phần nào phai nhạt đi.

Cũng như nhiều người thuộc thế hệ đi trước, bà thấy tiếc cho những tinh hoa của quá khứ đang dần bị mất đi, nhưng bà cho rằng đó chẳng là lỗi của ai cả, vì “thời đại nào văn hóa đó”, không thể bắt con người hiện đại sống trong cái chuẩn mực của quá khứ. Văn hóa không phải một phạm trù bất biến, mà nó cũng có sự vận động và phát triển của riêng mình, vì vậy con người không thể sống mãi với những ký ức xưa mà phải tìm cách vận động và chuyển mình theo kịp thời đại.

Thế nhưng cũng không có nghĩa phủ nhận tất cả những giá trị truyền thống, mà phải làm sao biết kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Muốn giữ được những giá trị truyền thống thì phải để nó hóa thân vào trong cái hiện đại, và ngược lại, phải biết vận dụng những giá trị hiện đại trên cơ sở hiểu biết sâu về giá trị truyền thống, “giống như cây cắm rễ càng sâu càng tỏa bóng mát, để đến với nhân loại nhưng không đánh mất mình”.

Hoàng Minh