"Thứ Sáu màu đen" ở xã hội tiêu thụ

(TT&VH Cuối tuần) - Nếu như người ta nói Mỹ là thiên đường mua sắm, thì vào ngày Black Friday, nước Mỹ đáng được gọi là thiên đường của những thiên đường, như sự chứng tỏ rằng một thế kỷ đã trôi qua, danh hiệu xã hội tiêu thụ số 1 thế giới vẫn còn nguyên vẹn nơi đây.

Xếp hàng, xếp hàng và xếp hàng

Người phụ nữ trạc khoảng 55 tuổi có gương mặt của một người nhập cư từ một quốc gia nào đó nói tiếng Tây Ban Nha, đứng tựa vào tấm cửa kính cỡ lớn. Dáng vẻ của bà không cho thấy sự mệt mỏi hay nhọc nhằn. Vậy mà khi chúng tôi tới cửa hàng Best Buy nằm ở trên con phố Wiscosin ở Thủ đô Washington DC, bà đã đứng (và cả ngồi) ở đó được gần 8 tiếng đồng hồ, đến từ 1 giờ chiều trong khi tới 12 giờ đêm cửa hàng mới mở.

"Tôi ở đây, chắc chắn là chưa đi đâu cả. Tôi quyết phải mua được cái ti vi Sharp 42 inch". Nó giá bao nhiêu thế, tôi hỏi. Bà đáp gọn lỏn: "Trăm chín chín" (199USD).

Người phụ nữ đến từ 1h chiều, đợi 11 tiếng, ăn pizza chống đói và người nghệ sĩ nghiệp dư
ngồi khắc tranh để giết thời gian ở Best Buy tại Washington DC

Trong tập tờ rơi của Best Buy để ngoài cửa, thông báo chỉ có 10 chiếc ti vi Sharp 42 inch ở mỗi cửa hàng của hãng trên toàn nước Mỹ. Như những con chim dậy sớm nhất mới bắt được con sâu to, bạn phải đến sớm, đứng hàng đầu mới có thể mua được những món đồ với giá không tưởng.

Cả ba người đàn ông đứng sau người phụ nữ gốc Mỹ Latin, hai là Mỹ "trắng" chừng 40-45 tuổi và một Mỹ "đen" 50 tuổi, đều nói với tôi rằng họ cũng đã nhắm tới chiếc ti vi Sharp "trăm chín chín".

"Vậy là hết cửa". Ai đó đứng đằng sau tôi thốt lên. Nhiều người không nói cũng lộ vẻ thất vọng vì món hàng có vẻ là ngon nhất quả đã được nhiều người tăm tia. Hóa ra, ti vi LCD là thứ mà không chỉ dân Việt ta mới nghiện.

Một thanh niên nhập cư người Peru ngồi trong góc, kê cái laptop trên đùi, mồm cắn bút và tay rung rung tờ giấy. Tôi nhận ra anh ta người Peru vì lá cờ nhỏ xíu thêu trên cánh tay áo và giọng nói với những chữ "e rờ" nổ giòn tan. Pocorio, tên người thanh niên, gọi chúng tôi lại, "các anh điền tên đăng ký đi. OK, bạn anh số bảy mươi ba, còn anh bảy mươi tư".

Pocorio đến xếp hàng từ lúc 3h chiều, anh đứng thứ tám, đi cùng với mẹ và một đứa em. Sợ có chen lấn sẽ yếu thế nên làm ra cái danh sách cho tất cả mọi người điền tên là một sáng kiến, và thực tế, được nhiều người ủng hộ.

Chỉ thêm vài chục phút, cái danh sách của Pocorio dài kín năm hay sáu trang giấy. Ước chừng có khoảng 300 người chen nhau trong một tiền sảnh ước chừng rộng 100m2.

Ba mươi phút sau, hai Metropolitan Police (cảnh sát đô thị) có mặt với súng ống và bộ đàm. Thế là nội bất xuất, ngoại bất nhập.

Gần 12h đêm, bên ngoài cửa kính, qua ánh đèn chớp của chiếc xe cảnh sát, tôi ước chừng có gần 1.000 người đứng chờ dưới cái rét đầu Đông nhiệt độ rơi xuống chỉ chừng 3-4 độ C.

Chỉ có những ai đứng trong mới được phát phiếu. Tôi đứng thứ 74 được phát một cái phiếu mua chiếc máy tính Samsung đời "ơ kìa" gắn chip Pentium trong khi đời mới nhất là những chiếc máy gắn chíp Icore của Intel hay Quad Core của AMD thì đã không còn nữa. Thế nên giá hạ xuống chỉ còn non một nửa so với giá niêm yết cũng chẳng hứng thú mua. Người phát phiếu dặn trong vòng 2 tiếng, nếu bạn không dùng, phiếu sẽ hết giá trị.

Nhưng lễ hội mua sắm không chỉ có mấy cái phiếu và chỉ có vài chục người mua mà cảm thấy như nhặt được. Hơn 1.000 người mua sắm vội vã khẩn trương được thỏa mãn với những cái giá hiếm có trong ngày thường. Một chiếc ti vi Sony 46 inch với những tính năng 3D ready, LED, HDTV giảm từ 1.700USD xuống còn 1.000USD. Một đôi loa Klisch KF-28 giảm từ gần hơn 900USD xuống còn chưa đầy 450USD. Máy ảnh, đồ chơi game, bếp, thiết bị âm thanh... với những cái giá rẻ không ngờ tất tần tật đều được khuân về. Một hệ thống sản phẩm nổi tiếng là "rắn" như Apple quanh năm hầu như không có khuyến mãi cũng giảm giá gần 100USD cho mỗi chiếc Macbook Pro.

Cuộc mua sắm tấp nập ở Best Buy ước chừng khoảng 3 tiếng đồng hồ khi những người khách cuối cùng khệ nệ kéo những chiếc ti vi cỡ lớn đi về lúc 3 giờ sáng.

Với khoảng 11,4 tỷ USD mà người Mỹ chi tiêu trong ngày Black Friday, ước tính chi tiêu trong cả năm nay của người Mỹ là khoảng 466 tỷ USD, tăng khoảng 2,8%. Tổng thống Obama đã bỏ qua Black Friday, nhưng ông cùng với hai cô con gái đi tới cửa hiệu sách mua hàng để ủng hộ ngày các doanh nghiệp nhỏ.

Nhưng sự kết thúc này chỉ là sự bắt đầu của một lễ hội mua sắm đáng ra chỉ diễn ra trong thứ Sáu nhưng đôi khi và đôi chỗ kéo dài tới ngày hôm sau hoặc bắt đầu từ ngày hôm trước được gọi là "Preview day", tạm dịch là ngày xét duyệt.

Và với nhiều người Mỹ thì hành trình lễ hội mua sắm của họ là không nghỉ, không về trong ngày Black Friday.

Trên đường về, chạy xe qua một khu mua sắm nằm không quá xa Nhà Trắng có tên Friendship Heights thấy dòng người đứng xếp hàng chờ phát coupon - những tích-kê hoặc là giảm giá hoặc là tặng tiền khi mua hàng khi trời mỗi lúc một lạnh. Siêu thị Lord & Taylor chuyên doanh đồ mỹ phẩm thời trang nằm ở góc khuất tới 6 giờ sáng mới mở cửa nhưng người xếp hàng từ 3-4 giờ.

Nhưng như người ta vẫn nói, mua sắm ở Thủ đô Washington DC không có nghĩa là bạn đã tới chỗ hạnh phúc nhất của thiên đường. Nếu không thể tới New York, thì những outlet - khu tổ hợp mua sắm nằm ở các bang lân cận cũng là sự lựa chọn thay thế. Người dân Thủ đô Mỹ bỏ nhà sang 3 bang lân cận là Virginia, Maryland và Pennsylvania để săn hàng hiệu giá rẻ.

Ở khu mua sắm Potomac Mills thuộc Virginia, bãi đậu xe rộng hàng chục ngàn mét vuông, nhưng người ta ước tính mỗi xe mất trung bình 15 phút để tìm được chỗ đậu trong ngày "thứ Sáu màu đen". Những ngày bình thường, Potomac Mills chẳng có gì kỳ vĩ ngoài hơn 200 gian hàng của các thương hiệu lớn nhỏ, nhưng cũng đứng trong Top 10 những điểm tham quan nổi tiếng nhất của bang. Hàng trăm ngàn người đã tới đây từ tối ngày hôm trước, và cho tới tối ngày hôm sau, thì dòng xe vào tổ hợp vẫn nối đuôi nhau từ đằng xa. Chắc chắn là tới nửa đêm vẫn đông nếu như Lacoste vẫn giảm giá 30%, đồng hồ Movado vẫn bớt 25% hay Burberry off 40% và Ralph Lauren vừa bán vừa biếu...

Trong cửa hàng Best Buy, mọi người vẫn phải chen nhau để mua hàng

Tiêu thụ kiểu Mỹ

Báo chí Mỹ đưa tin về một người phụ nữ dùng bình xịt hơi cay để "giải tán" các đối thủ khác đang tranh mua hàng ở Los Angeles (hiện cảnh sát vẫn truy tìm tung tích), nhưng đó không phải là hình ảnh tiêu biểu của một xã hội văn minh thể hiện từ chuyện đậu xe, trả tiền cho tới đi toilet cũng xếp hàng.

Ngay cả tính thêm gần trăm người bị xây xát nhẹ để so sánh nó với số lượng gần 90 triệu người Mỹ (theo Hiệp hội Bán lẻ quốc gia của Mỹ) tham gia vào cuộc mua sắm rầm rộ nhất trong năm, thì rõ ràng Black Friday không phải là ngày thứ Sáu đen tối.

Bằng chứng là trên trang web dành riêng cho những ai cảm thấy khó chịu, gặp điều rủi hay ăn quả lừa trong ngày này lên "tố cáo", không có mấy người tham gia.

Bạn sẽ không sợ bị lừa kiểu như bán hàng lỗi, kém chất lượng trà trộn lẫn lộn. Vì hầu hết các cửa hàng đều cho đổi và trả lại hàng trong vòng 90 ngày nếu như bạn vẫn còn giữ hóa đơn và chưa cắt mác.

Người Mỹ đi mua sắm cũng không phải tự hỏi và trả lời cho nhau liệu có phải cửa hiệu đôn giá gốc lên rồi mới giảm mấy chục phần trăm, vì nó là chiến lược thực sự ở một đất nước có lịch sử chỉ mấy trăm năm nhưng đã có gần trăm năm được đặt tên là xã hội tiêu thụ.

Một khung cảnh như thể đánh dấu sự tăng trưởng trở lại của nền kinh tế Mỹ

Nền kinh tế Mỹ đi xuống trong 4 năm qua và lần đầu tiên trong nhiều năm có tới 49 triệu người Mỹ "được" công nhận là người nghèo. Liệu đây có phải là nguyên nhân chính cho Black Friday 2011 tăng trên mọi chỉ số: 6,6% tổng doanh thu so với 11,4 tỷ USD năm 2010, tiêu bình quân đầu người gần 400USD so với hơn 360USD năm 2010, và mua bán trực tuyến tăng 25%?

Cũng có thể là đúng nhưng chỉ một phần khi cho rằng người Mỹ giờ nghèo hơn nên mới phải kiểm soát nhu cầu tiêu dùng của mình, chờ tới ngày đại hạ giá để đi mua sắm.

Trong khi nhiều nước châu Âu vẫn chưa cho phép các siêu thị, khu mua sắm mở cửa bán hàng trong ngày cuối tuần để bảo vệ quyền lợi của người lao động, thì Mỹ vẫn khuyến khích bán hàng trong cả ngày thứ Bảy và Chủ nhật.

Các chuyên gia kinh tế Mỹ cho rằng Black Friday 2011 nhộn nhịp mới là dấu hiệu của nền kinh tế hồi phục và thể hiện rằng người Mỹ bắt đầu lạc quan hơn sau mấy năm khủng hoảng. Chẳng hạn, năm xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính, nhiều ngân hàng bên bờ phá sản thì Black Friday giảm ở mức 0,9% trước khi tăng trở lại ở mức 4,8% trong năm 2009 và chỉ tăng 0,3% năm 2010.

Và trên hết mua sắm, tiêu xài hết mình là nét văn hóa của nước Mỹ - một xã hội tiêu thụ hình thành từ những năm 1920 dựa trên sự phát triển của hệ thống ngân hàng, và nhờ đó người tiêu dùng mua sắm dễ dàng hơn. Cho tới những năm 1960 thì chủ nghĩa tiêu thụ trở thành đặc trưng của nước Mỹ khi Tổng thống Kennedy lúc bấy giờ đưa ra bốn nguyên tắc để bảo vệ người tiêu dùng từ quyền được thông tin, lắng nghe cho tới quyền được lựa chọn và an toàn.

Một nước Mỹ với thu nhập bình quân đầu người ngay từ những năm cuối thế kỷ 19 đã đạt mức hơn 3.000USD (trong khi nền kinh tế số 2 thế giới như Trung Quốc mới chỉ vượt ngưỡng 1.000USD hơn chục năm nay) cũng là một điều kiện cho sự phát triển của một xã hội tiêu thụ.

Chủ nghĩa tiêu thụ ở Mỹ có thể khiến một người có thu nhập năm khoảng 8-90 ngàn USD khó mua được nhà đẹp (giá khoảng 150-200 ngàn USD) và buộc họ phải làm việc cật lực từ sáng tới tối. Nhưng như nhiều người sống dọc con đường Connecticut, nơi có nhiều khu căn hộ cao tầng cho thuê ở trung tâm Washington DC, họ vẫn cảm thấy thoải mái đi ở nhà thuê cả đời với mức 20-30 ngàn USD/năm, còn lại chỉ để đi mua sắm và du lịch.

Cezay, 27 tuổi, sống ở khu Dupont Circle, trong một ngày đã mua sắm hết 15 ngàn USD cho đồ điện tử và quần áo, bảo rằng anh sẽ còn tiếp tục chi trong mùa Giáng sinh sắp tới và cả mùa bán tháo sẽ đến ngay sau năm mới.