Vĩnh biệt “người đàn bà trồng cây” giành giải Nobel

(TT&VH) - Bà Wangari Maathai sinh ngày 1/4/1940 ở làng Ihithe, quận Nyeri, Kenya, khi đó vẫn là thuộc địa của Anh. Lớn lên bà nhận được học bổng du học tại Mỹ và đã theo học tại trường Đại học Mount St. Scholastica, Kansas, chuyên ngành sinh học. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1964, bà tiếp tục học Thạc sĩ ở Đại học Pittsburgh và lấy bằng hai năm sau đó.

“Người đàn bà điên” hết mình vì môi trường

Trở về nước làm việc được 3 năm, bà tới Đại học Giessen của Đức vào năm 1967 để học lên Tiến sĩ và bốn năm sau thì trở thành người phụ nữ Đông Phi đầu tiên có tấm bằng danh giá này.

Về Kenya trong những năm 1970, bà tham gia giảng dạy ở Đại học Nairobi và cũng bắt đầu hoạt động chính trị. Thông qua việc hợp tác với hàng loạt tổ chức phi lợi nhuận, bà nhận thấy gốc rễ của rất nhiều vấn đề tại Kenya bắt nguồn từ sự suy thoái môi trường.

Maathai tin rằng một môi trường tốt sẽ giúp cải thiện đời sống của người dân, thông qua việc mang tới nguồn nước sạch, củi để nhóm lửa, thực phẩm phục vụ cho sinh hoạt và giảm nguy cơ xung đột. Bà thành lập tổ chức Green Belt, với mục đích ban đầu là khuyến khích việc trồng thật nhiều cây xanh và bảo vệ môi trường.

Nhưng nỗ lực ngăn chặn các chính trị gia quyền lực dưới thời ông Daniel arap Moi chiếm đất, đặc biệt là những khu rừng được bảo vệ, khiến bà trở thành mục tiêu bị chính quyền công kích. Quá trình đấu tranh đã khiến bà ba lần bị bắt, bị đánh đập.

Thời kỳ căng thẳng đỉnh điểm diễn ra hồi năm 1992, khi xuất hiện tin Maathai nằm trong danh sách các nhân vật cần bị ám sát. Tháng 1/1992, Maathai bị bắt và bị buộc tội tung tin đồn gây hại cho Nhà nước và phản quốc. Nhưng trước sức ép của dư luận thế giới và tám Thượng nghị sĩ Mỹ, chính quyền Kenya phải xóa trắng các cáo buộc nhằm vào bà.

Đấu tranh không mệt mỏi

Cựu tổng thống Kenya Daniel arap Moi gọi bà là người điên. Những kẻ giàu có và quyền lực ở Kenya kinh sợ trước nỗ lực đấu tranh bảo vệ môi trường của bà. Thế giới khâm phục, trao cho bà giải Nobel Hòa bình. Hôm 25/9 vừa qua, con người đặc biệt ấy, bà Wangari Maathai, đã trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 71, sau thời gian dài chống lại căn bệnh ung thư.

Ngay khi được ra tù, cuối tháng 2/1992, Maathai và những người ủng hộ đã tiến hành tuyệt thực để phản đối chính quyền ở Công viên Uruhu, Nairobi. Tổng thống Daniel arap Moi phản ứng bằng cách điều cảnh sát tới dẹp cuộc biểu tình. Maathai và 3 người khác bị cảnh sát đánh ngất xỉu và phải nhập viện. Daniel arap Moi khi xuất hiện trên báo chí đã gọi Maathai là “một người đàn bà điên”, một mối đe dọa an ninh với đất nước. Tuy nhiên sự kiện đã vấp phải sự chỉ trích nặng nề từ cộng đồng quốc tế.

Năm 1998, khi biết Chính phủ định biến một khu vực lớn đất đai ở rừng Karura thành đất tư và tặng chúng cho những người ủng hộ chính trị, bà Maathai cùng những người ủng hộ đã tiến hành biểu tình lớn.

Tháng 1/1999, một nhóm biểu tình gồm Maathai, sáu chính trị gia đối lập, phóng viên, quan sát viên quốc tế và thành viên Green Belt đã tới cánh rừng Karuna để trồng một cây xanh, nhằm phản đối quyết định của Chính phủ. Nhưng lối vào rừng bị chặn bởi 200 tay anh chị trang bị mã tấu, gậy gộc. Khi Maathai lúi húi định trồng cây ở một khu đất dành làm sân golf, bà đã bị nhóm trên tấn công. Khi tin tức lan ra, nó đã dẫn tới một cuộc biểu tình lớn của sinh viên ở Nairobi, buộc Tổng thống phải nhượng bộ bằng tuyên bố cấm mọi hoạt động tư hữu đất công.

Sự kiện cũng mở đầu cho sự đi xuống của Daniel arap Moi và ông này phải từ chức vào năm 2002.

Nhận giải Nobel Hòa bình

Nỗ lực đấu tranh chống chính quyền nhằm bảo vệ môi trường và quyền phụ nữ của Maathai đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Năm 1991, bà được trao Giải môi trường Goldman ở San Franciso, Mỹ, giải Dự án chống đói của châu Phi. Đặc biệt bà đã là người phụ nữ châu Phi đầu tiên được trao giải Nobel Hòa bình hồi năm 2004.

“Nhiều người nói rằng “bà ấy chỉ trồng cây thôi mà”. Nhưng đó là hành động quan trọng, không chỉ từ góc độ môi trường nhằm ngăn chặn tình trạng sa mạc hóa mà còn là cách để khuyến khích phụ nữ chống lại chính quyền Daniel arap Moi” - Geir Lundestad, giám đốc Viện Nobel, cơ quan đã trao tặng Maathai giải Nobel Hòa bình năm 2004 nhận xét - “Wangari Maathai là sự kết hợp của hoạt động bảo vệ môi trường, chiến đấu vì quyền phụ nữ và chiến đấu vì nền dân chủ”.

Maathai nói trong bài diễn văn nhận giải Nobel rằng cảm ứng cho công việc của cuộc đời bà tới từ những trải nghiệm khi nhỏ ở vùng nông thôn Kenya. Tại đây bà chứng kiến những cánh rừng lớn bị chặt đổ và thay bằng các cánh rừng phục vụ mục đích thương mại. Việc này đã phá hoại sự đa dạng sinh học và khả năng giữ nước của rừng.

Mặc dù chiến dịch trồng cây do nhóm Green Belt của bà phát động ban đầu không đề cập tới vấn đề hòa bình và dân chủ, Maathai nói rằng theo thời gian bà nhận ra việc quản lý môi trường một cách có trách nhiệm không thể diễn ra nếu thiếu dân chủ. “Vì thế, một cây xanh trở thành biểu tượng của sự đấu tranh vì dân chủ ở Kenya” - bà nói.

Trong thông cáo báo chí thể hiện sự tiếc thương trước cái chết của Maathai, Chương trình Môi trường LHQ (UNEP) nói rằng bà là một trong những nhà vận động vì môi trường ưu tú nhất của châu Phi và bà đã truyền cảm hứng để tổ chức thực hiện chương trình Một tỷ cây xanh vào năm 2006. Tới nay, sáng kiến này đã giúp 11 tỷ cây xanh được gieo trồng. “Wangari Maathai là sức mạnh thiên nhiên” - Achim Steiner, giám đốc điều hành UNEP nhận xét". Trong khi những người khác dùng sức mạnh và cuộc đời họ để làm tổn hại, suy thoái và thu lấy lợi nhuận ngắn hạn từ môi trường, bà lại dùng chính bản thân mình cản đường họ, huy động cộng đồng tham gia đấu tranh và bảo vệ tới cùng việc bảo tồn, phát triển bền vững môi trường”.

Tường Linh (theo AP)