Ít khi thấy tiền

(TT&VH) - Còn nhớ hồi tôi còn nhỏ, mẹ tôi có chiếc máy khâu cũ hiệu Singer. Bà may khá nhiều áo quần cho người trong làng, thế mà tôi vẫn không thấy bà có tiền. Rồi, cứ thế cũng quen đi.

1. Chị Ba xách giỏ cá trê đến nhà mẹ tôi: “Cho em lấy chiếc áo bà ba trắng”. Mẹ tôi đưa áo may xong, chị mặc thử, nét vui rạng ngời trên khuôn mặt cháy sém vì đồng áng. Chị sung sướng: “Em trút cá vào thùng đất bờ giếng nhé?” Đoạn, chị cảm ơn mẹ tôi và về. Chị đã trả công may áo bằng cá trê đang bơi trong thùng đất.

Lại có bà Năm đến, tay bưng một thúng cám. Đó là bà ta đi lấy chiếc quần bà ba do mẹ tôi may. Bà cầm chiếc quần của mình về, nói lời cảm ơn, rồi để cám lại.

Chú Tư gánh một gánh củi kĩu kịt trên vai, chú đến nhà mẹ tôi để lấy áo sơ-mi và quần soóc cho con. Chú đặt gánh củi vào chái hè sau. Lúc về, chú đi nhẹ nhàng, vì củi đã bỏ lại. Chú đã trả tiền công may quần áo bằng củi.

Cứ thế, chái nhà sau đựng đầy củi, cám lợn không lúc nào thiếu, cá cứ bơi lội trong thùng không ngớt. Và, tiền thì luôn ở bên ngoài căn nhà của mẹ tôi.

Mẹ tôi may khéo và trên hết là do tấm lòng rộng rãi, nên trong làng mới làm vậy. Họ tự động định giá trị của vật họ mang đến, để đổi lấy giá trị công may của mẹ tôi. Và, dĩ nhiên họ không bao giờ để mẹ tôi bị thiệt thòi. Họ không lợi dụng lòng tốt của mẹ tôi và ngược lại, mẹ tôi cũng thế. Tầng sâu của sự trao đổi là tình tương thân tương ái để sống, chứ không phải vì mưu lợi.

2. “A há! Chú Còng Gió vào nhà mình”. Tôi reo lên, chạy vào nhà bê chiếc ghế đẩu nhỏ, đặt dưới tán xoài mát rượi.

Chú Còng Gió là thợ cắt tóc. Sở dĩ gọi chú là Còng Gió vì chú ấy quá gầy. Thế là chú treo chiếc xắc kaki màu cứt ngựa lên nhánh xoài, lôi tông-đơ, dao kéo ra cắt tóc. Chú chuyên cắt tóc kiểu ca-rê. Đó là kiểu tóc gần như trụi. Khi chú cắt tóc, cổ tôi bao giờ cũng dài ra, vì chiếc tông-đơ của chú quá cũ đã cắn tóc.

Tôi cắt xong, lại đến bố tôi, đến các em tôi. Cắt tóc xong là chú ấy đi ngay. Rồi đến mùa thu hoạch, chú trở lại nhà tôi để lấy lúa. Tôi cũng vẫn không thấy bóng dáng của đồng tiền.

3. Bố tôi có tay bốc thuốc Nam. Những bệnh lặt vặt trong làng đều dùng thuốc của bố tôi. Khi lành bệnh, họ cũng xách lá thuốc tới biếu để cảm ơn, nhưng đó là lá thuốc hút. Họ còn cho nếp gạo, trà xanh. Có người quẩy cả mít chín, cả gà cồ, bánh tráng. Nhưng tiền vẫn cứ vắng bóng. Tiền không thao túng nơi cái làng quê thanh bình, hẻo lánh này. Nó trốn đâu mất.

4. Ở đây, trong bài này, bằng những ký ức này, không phải tôi ca ngợi một nền kinh tế dựa trên sự trao đổi sản vật. Việc ấy đã lạc hậu. Nhưng tôi muốn nói đến tình người đậm đà, không bị đồng tiền lung lạc trong cuộc sống.

Làng thôn hẻo lánh, cuộc sống đơn điệu, thậm chí quá buồn của một thời ấu thơ mà tôi đã trải qua. Sống mà chẳng mấy khi thấy bóng dáng tiền bạc. Nhớ lại, tôi rơm rớm nước mắt. Nước mắt ấm áp ấy là tâm trạng xúc động của một người con đã được hạnh phúc cả ngay trong lúc sống khổ nghèo và thật sự đã biết ơn.

Ngô Phan Lưu