Phim ngắn: Mốt đang sốt? (Bài kết)

(TT&VH Cuối tuần) - Chưa bao giờ phong trào làm phim ngắn lại rầm rộ ở Việt Nam như thời điểm này. Thể loại trước đây gần như chỉ được giới sinh viên ngành điện ảnh sử dụng để làm bài tập, bài tốt nghiệp giờ đang sốt nóng trong giới làm nghệ thuật. Nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhạc sĩ, họa sĩ, thậm chí sinh viên tốt nghiệp ĐH Quan hệ quốc tế cũng trở thành “nhà làm phim ngắn”, đến độ nhiều người còn bảo bây giờ nếu không làm được gì thì… đi làm phim ngắn!

Vì sao sốt ?

Phải nói ngay rằng, cơ hội để kinh doanh từ phim ngắn gần như là số 0. Những dự án phim ngắn có tiền tài trợ như dự án phim ngắn tuyên truyền về an toàn giao thông 89.600 km+ mà Blue Production của diễn viên Hồng Ánh có được là rất hy hữu. Đầu ra cho các sản phẩm phim ngắn hiện có thể đã đa dạng hơn trước nhờ có nhiều cuộc thi, LHP được tổ chức với hình thức online (như YxineFF), thậm chí giải Cánh Diều cũng đã đưa phim ngắn vào hạng mục tranh giải chính thức, nhưng để lên được sóng truyền hình, đặc biệt là ra rạp thì vẫn còn là bài toán nan giải. Kênh để phổ biến phim ngắn chủ yếu chỉ là Internet. Vậy mà ở Hà Nội có tới 40 nhóm làm phim ngắn (trung bình mỗi nhóm có từ 5-7 người) còn ở TP.HCM thì có tới xấp xỉ 500 người tham gia vào lĩnh vực sản xuất phim ngắn.

Các diễn viên như Hồng Ánh sẵn sàng đóng phim ngắn mà không lấy cát-sê. Cảnh phim
Ngày Chủ nhật bình thường, bộ phim ngắn được sản xuất rất bài bản từ A đến Z

Phim ngắn, theo một cách nào đó, là nơi phác thảo sớm chân dung thế hệ đạo diễn của tương lai, là cơ hội để thử sức và học hỏi kinh nghiệm, là dịp để tìm tòi và thử nghiệm của những nhà làm phim trẻ. Với những sinh viên ngành điện ảnh hay người say mê phim ảnh, muốn hướng đến việc làm phim chuyên nghiệp thì phim ngắn là con đường để đi đến phim dài, một bước đi gần như là tất yếu trên con đường sự nghiệp. Tiền bạc không phải là mục tiêu của người làm phim ngắn, vì họ nhắm đến những cái đích khác: để giới thiệu mình với các nhà sản xuất chuyên nghiệp, tham gia các cuộc thi, liên hoan dành cho phim ngắn nhằm thiết lập quan hệ với các tổ chức có nguồn tài trợ cho những dự án sau này…

Với những người ngoại đạo, việc chỉ sử dụng một chiếc máy ảnh, thậm chí chiếc điện thoại có chức năng quay phim là có thể tạo ra một câu chuyện bằng hình ảnh để chia sẻ trên các trang xã hội và nhận về những bình luận đã kích thích họ tìm đến với phim ngắn. Đội ngũ làm phim ngắn đã thu nạp cả các học sinh phổ thông và có hẳn sân chơi cho nhóm đối tượng này. Dự án Chúng ta làm phim (TPD) của Trung tâm hỗ trợ tài năng điện ảnh thuộc Hội Điện ảnh Việt Nam do đạo diễn Bùi Thạc Chuyên khởi xướng, đã thu hút 120 nhóm làm phim với 600 học sinh trên cả nước tham gia.

Diễn viên Hồng Ánh - GĐ Công ty Blue Production: “Blue Production cần xây dựng tên tuổi và khi người ta chưa biết mình là ai thì những dự án ngắn hạn có tính cộng đồng cao như 89.600 km+… sẽ giúp chúng tôi dễ xin tài trợ và nếu có lỡ chưa thành công thì cũng không tổn thất quá lớn. Và trong các loại hình, làm phim ngắn là phù hợp nhất vừa đúng với nhu cầu của xã hội, đặc biệt là các bạn trẻ vừa đúng với mục tiêu đãi cát tìm… tài năng điện ảnh của Blue Production”.

Mỗi người một mục đích khi đến với phim ngắn, trong đó có cả mục đích… săn tiền thưởng từ các cuộc thi, các liên hoan. Anh Poly, trưởng nhóm Fast Food Films cho biết: “Nhiều cuộc thi làm phim ngắn với hình thức nhận phim tham gia bằng online, chiếu online đã kích thích mọi người tham gia, nhóm nào cũng ào ào bắt tay vào làm phim. Tại sao không thử sức khi điều kiện dễ dàng, hoàn toàn miễn phí mà giải thưởng lại cao? Làm phim, được làm cái mình thích, nói cái mình muốn sướng hơn là đi làm quảng cáo, đánh thuê kiếm tiền không được để tên trong credit”.

Cần bao nhiêu tiền cho một phim ngắn?

Một lý do quan trọng để nhiều người tìm đến phim ngắn là chi phí làm phim rất thấp. Nếu có quan hệ tốt với các thành phần liên quan cấu thành một đoàn phim và có thể mượn được thiết bị, máy móc, bối cảnh thì chi phí của bộ phim có thể bằng 0! Sinh viên điện ảnh là những người có nhiều cơ hội sản xuất một bộ phim với kinh phí zero nhất. Nhưng thông thường, tiết kiệm nhất cũng cần 2-3 triệu đồng để trang trải những chi phí như tiền ăn, nước uống. Còn trong trường hợp phải đi thuê hết từ máy móc đến bối cảnh, nhân lực, diễn viên thì tối thiểu phải có 15 triệu đồng. Nếu chơi sang mà quay bằng máy Red thì riêng tiền thuê máy thôi đã là 800 USD/ngày. Tuy nhiên cũng có những kỷ lục về giá thành sản xuất phim ngắn đã được xác lập. Chẳng hạn đạo diễn Nguyễn Lê Dũng, người mới được nhắc đến trên báo chí với bộ phim có đề tài đồng tính mang tên Cảm hứng hoàn hảo đã làm phim tốt nghiệp (khóa 1 trường Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, cùng khóa với 2 đạo diễn Nguyễn Quang Dũng, Vũ Ngọc Đãng) với kinh phí lên tới 60 triệu đồng, một con số “khủng” vào năm 1999 và đến nay, ở trường Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, kỷ lục này vẫn chưa bị phá. Hiện nay, loạt phim thuộc dự án 89.600 km+ của Blue Production có kinh phí ổn định và thống nhất là 70 triệu đồng/phim, cao nhất là 100 triệu đồng/phim bao gồm cả kinh phí sản xuất lẫn quảng bá (có event ra mắt, phát sóng trên một số kênh truyền hình).

Hiện trường quay một bộ phim trong dự án 89.600 km+

Gặp vấn đề với mốt

Nếu xem sản xuất phim như môn thể thao bóng đá thì làm phim dài là bóng đá chuyên nghiệp còn làm phim ngắn là bóng đá trên sân mini. Nhưng cho dù là đá sân mini thì cũng cần kỹ thuật, tổ chức và niêm luật đúng như bóng đá chuyên nghiệp. Tổ chức một đoàn phim ngắn theo đúng tiêu chuẩn cũng đòi hỏi như làm phim dài, chỉ là thành phần nhỏ gọn hơn, máy móc ít hơn và ngày quay ngắn hơn. Thế nhưng, đa phần các đoàn phim ngắn gặp phải vấn đề ngay từ khi bắt tay vào việc và lý do thì có rất nhiều.

Có lẽ lý do lớn nhất là do các nhà làm phim thiếu kinh nghiệm, thậm chí thiếu cả kiến thức cơ bản. Vì thế nên khi bắt tay vào làm phim, họ không tránh khỏi những bỡ ngỡ có thể dẫn tới thất bại cho cả một dự án, nhất là các dự án được triển khai trong thời gian ngắn. Ở dự án 89.600 km+ có những người đưa ra được kịch bản tốt và được duyệt để sản xuất nhưng khả năng đạo diễn lại kém nên khi phải làm việc trong thời gian cấp bách, đâm ra bối rối, thậm chí không biết phải làm gì cho dù đã tốt nghiệp ĐH Sân khấu - Điện ảnh. Trường hợp phổ biến là đạo diễn không quen hợp tác làm việc với nhiều bộ phận khác nhau trên trường quay nên công tác dựng phim khá vất vả. Người làm sản xuất thì cũng không bao quát hết được công việc để xảy ra những sự cố rất “trời ơi đất hỡi”, chẳng hạn như quên xin phép ban quản lý chung cư - nơi định lấy làm bối cảnh - nên thiết bị đến hiện trường nhưng không được vào, gây tổn thất hơn nửa ngày công và tốn thêm chi phí chờ đợi cho tài xế…

Vòng xoay của mốt sẽ đến đâu?

“…Phim ngắn đã không còn đóng vai trò một phong trào hay một xu hướng, mà đơn giản là một phương tiện biểu đạt suy nghĩ của các bạn trẻ. Trong vô vàn cách thể hiện cảm xúc và cách nhìn nhận về cuộc sống, phim ngắn được yêu thích bởi nó gắn bó mật thiết đến sự phát triển của kỹ thuật số, đồng thời là con đường ngắn nhất để trở thành nhà làm phim”. Đó là phát biểu của Giám đốc Tiệc phim trực tuyến YxineFF Marcus Mạnh Cường Vũ. Và thực tế, nếu như mấy năm trước, không nằm trong các dự án mang tính cộng đồng, chỉ duy nhất phim ngắn Chuột của Vũ Ngọc Đãng là được phát trên truyền hình (HTV) thì nay VTV6 đã có chương trình dành cho phim ngắn, HTV cũng đặt vấn đề mua những bộ phim tốt để phát sóng trên các kênh của đài và một vài địa chỉ văn hóa ở TP.HCM và Hà Nội như L’Espace, IDECAF… đưa phim ngắn vào danh mục chiếu phim của mình. Sự phát triển rầm rộ của thể loại phim ngắn, cho dù mang hơi hướng tự phát, cũng đã tác động đến đời sống điện ảnh, nhưng cũng chỉ với cường độ nhẹ. Các cuộc thi, liên hoan đang được bày ra cho phim ngắn chính là bộ lọc để những người làm phim ngắn nhìn vào khả năng của chính mình. Đạo diễn Việt Linh, người từng làm giám khảo cho YxineFF 2010 đã nói: “Với phương tiện kỹ thuật số, việc làm phim ngắn đang trở nên dễ dàng nên mọi người, đặc biệt giới trẻ, càng hăng say làm phim ngắn. Nhưng hăng say không có nghĩa là a dua”. Bản chất của mốt chính là sự a dua, và một vòng xoay của mốt sẽ chấm dứt khi sự a dua theo nó suy yếu. Các liên hoan, cuộc thi và cảm nhận của người xem (được đăng tải trên mạng) là bộ lọc đẩy những sản phẩm của sự a dua về đúng vị trí của nó, dành chỗ cho những giá trị thực - thứ luôn tồn tại không phụ thuộc vào mốt.