Trở bàn tay thành triệu phú

(TT&VH Cuối tuần) - Bạn ưa viết lách và muốn biết cây bút nữ Amanda Hocking là ai? Và bạn muốn học cô ta để từ một hộ lý trở thành triệu phú USD một cách đơn giản? Ai nói “không” với hai câu hỏi trên thì không cần đọc tiếp. Thêm một câu nữa: bài viết này không phải là một “cẩm nang làm giàu” nằm đầy các kệ sách, mà định kể cho bạn nghe trạng huống của ngành xuất bản không giấy trong tương lai rất gần.

Độc lập theo đúng nghĩa đen

Nước Mỹ có một nữ văn sĩ mới tinh thuộc hàng best-seller. Cô gái này không cần đại diện hay nhà xuất bản nào để tung ra thị trường các tiểu thuyết ma cà rồng của mình. Không ai tiên đoán một cô hộ lý chăm sóc người già, mới 26 xuân xanh, dám làm cuộc đảo chính ngoạn mục khiến ngành xuất bản kinh điển phải giật mình, và độc giả nên cảm ơn Amanda Hocking đã chỉ ra bức tranh tương lai của thế giới đọc, với những quy luật mới và đường đi khác hẳn, và vun trồng cả hy vọng cho các cây bút ngậm ngùi bao năm không được nhà xuất bản nào chú ý đến.

Amanda Hocking ở thị tứ Austin (Minnesota) nhỏ xíu 23.000 dân gợi nhớ đến giấc mơ Mỹ - từ thợ rửa chén tiến lên triệu phú. Sau mỗi ngày mệt nhọc ở nhà chăm sóc người già về, cô cặm cụi viết truyện ma cà rồng cho thanh thiếu niên, một dạng Stephenie Meyer nhưng chưa có Chạng vạng lẫn Trăng non hay Nhật thực. Amanda viết văn nghiệp dư ở mức đèm đẹp, dễ đọc và đôi khi cũng dễ quên ngay sau khi gấp sách. Ít nhất về số lượng thì cô không phải xấu hổ trước Stephenie Meyer, vì Amanda đã âm thầm viết 19 cuốn truyện, mỗi cuốn từ 100 đến 300 trang. Song trên thị trường khó tính này người ta ít hỏi số lượng, mà cần chất lượng để cạnh tranh với vô số đầu sách hàng ngày rời nhà in để chiếm lĩnh trái tim và ví tiền độc giả. Vì vậy, 8 năm liền không một công ty mối mai lẫn nhà sách nào chịu gật đầu, Amanda quyết định tự mình làm tất, một nhà văn độc lập theo đúng nghĩa của từ này. Tháng 3/2010 cô trình bày sách của mình theo dạng sách điện tử (e-book), có thể đọc được trên Kindle. Kỹ thuật này cho phép cô tránh được in ấn tốn kém và không cần gì ngoài một laptop nối mạng, sau vài phút là tải xong cả cuốn sách lên internet, ai muốn mua thì được xem thử vài trang rồi trả một khoản tiền nhỏ để tải xuống đọc. Cứ ba tháng Kindle thanh toán cho cô một lần.

Amanda Hocking

Cho đến đầu năm nay Amanda đã tung lên mạng 12 cuốn sách. Bạn đọc trả cho cuốn rẻ nhất là 99 cent, đắt nhất cũng chỉ 5,74 USD. Ai muốn cầm sách trong tay theo thói quen cũ mà không tự in trên máy in cá nhân thì đặt in ở công ty CreateSpace (thuộc Amazon) với giá khoảng 10 USD - rẻ hơn một cuốn sách kiểu truyền thống nhiều. Cho đến nay, các máy đọc khác (Sony, Nook, Orizon…) cũng vào cuộc theo.

Bốn tháng sau tác phẩm đầu tay, Amanda bỏ việc để tập trung vào viết lách. 12/2010 lần đầu tiên cô bán được trên 100.000 bản e-book, tính thành tiền mặt là vài trăm nghìn USD. Vào thời điểm này tác giả best-seller vô danh đã thành tâm điểm chú ý của truyền thông Mỹ. Sau Huffington Post và vài tạp chí nhỏ lẻ khác, Elle đăng bài phỏng vấn Amanda, chẳng mấy chốc một xưởng phim đặt mua một bộ ba tiểu thuyết của cô để chuyển thể lên màn bạc.

Giờ đây Amanda đã thuê hẳn một đại lý để đàm phán bản quyền hộ mình: tổng cộng đến hôm nay cô đã bán hơn 900.000 cuốn sách điện tử (trong đó 400.000 trong hai tháng đầu 2011). Tính toán một cách dè dặt là 2,5 triệu dollars lãi sau thuế, kể từ 4/2010.

Amanda Hocking bây giờ là ngôi sao trong đám nhà văn Indie (independent: độc lập, không lệ thuộc) chỉ có thể ra đời và tồn tại nhờ kỹ nghệ e-book. Với hình thức tự xuất bản, Amanda có lãi suất chiếm 70% doanh số, một con số tuyệt đối bất khả thi trong hệ thống nhà xuất bản truyền thống, và mãi mãi không thể đạt được bởi các nhà văn giải Nobel nặng ký!

Chỉ có một dư vị đăng đắng: không ai tìm thấy tên các cây bút Indie ở bất cứ danh mục best-seller nào. Bởi vì cho đến nay (nhấn mạnh: cho đến nay) hệ thống tự xuất bản vẫn có hơi hướng “hạng ba” và bị đối xử như đứa con hoang trong giới chữ nghĩa cao siêu! Trên thực tế, tự xuất bản là lối thoát sau cùng khi không tìm nổi một nhà xuất bản mua sách mình. Tác giả đôi khi phải bỏ tiền ra thuê in ấn rồi ngậm ngùi đem tặng bạn bè, chứ tác phẩm của họ không bao giờ được vào hiệu sách chính thống. Khởi đầu của Amanda cũng vậy, song cô đã minh chứng được lợi thế của e-book: trên kệ sách ảo, không ai phân biệt được sách in và sách điện tử, hơn thế nữa, e-book có thể bán đến từng xó xỉnh trên Trái đất trong vòng vài phút.

Stephen Leather

Nhà sách lớn nhất thế giới Amazon hồi đầu tháng 2 cho biết: lần đầu tiên trong lịch sử, số e-book bán ra đã vượt số sách bìa mềm. Nhìn lại từ hôm nay, lễ Giáng sinh 2010 là bước ngoặt vĩ đại đối với các tác giả Indie. Sau thời điểm bán quà tặng mạnh nhất trong năm, không ngờ số e-book bán ra vẫn tăng đều. Stephen Leather, người Anh, được coi là nhà văn Indie số 2 toàn cầu, bán ra mỗi ngày trung bình 2.000 cuốn! Bình quân mỗi tháng Leather kiếm được 18.000 USD với Kindle, và tên ông thường được nhắc cùng với Amanda trong thế giới sách số. Tiện thể xin nêu một chi tiết: Leather cũng gõ cửa hàng chục nhà xuất bản và chỉ một nhà duy nhất chịu hạ cố mời ông một hợp đồng.

Tin vui cho các Indie cũng là hồi chuông cảnh báo đối với hệ thống xuất bản kinh điển. Leather hôm nay vẫn xuất bản kiểu truyền thống, chỉ vì hàm ơn được đối đãi tử tế hồi hàn vi. Xét thuần túy kinh tế thì e-book đem lại lãi suất gấp bội. Một đồng nghiệp của ông, Joe Konrath, không chỉ cắt hẳn quan hệ với nhà xuất bản cũ để làm e-book, mà còn viết blog (A Newbie’s Guide to Publishing) quảng bá công khai doanh số lẫn các mẹo làm ăn của mình.

Làn gió mới

Một số nhà xuất bản, ví dụ như ở Đức, hạn chế đầu sách số hóa hoặc nâng giá e-book để hòng bảo trợ sách in, vì cho rằng dân ghiền kỹ nghệ digital thường trẻ và nghèo, còn lớp đứng tuổi vẫn trung thành với sách in. Bất ngờ tuần vừa qua công ty thăm dò dư luận Silver Poll (Anh) cho biết: số khách hàng mua reader nhiều nhất không phải lứa 20-25, mà ở tuổi 55! Ở Anh, khoảng 6% người già có reader hoặc máy tính bảng chuyên để đọc sách. Không sớm thì muộn, e-book sẽ khuynh loát thế giới sách, như CD và DVD từng kết tử đĩa than.

Với kỹ nghệ e-book, giới xuất bản còn rút ra được một kinh nghiệm mới. Vấn đề lớn nhất của họ - trừ các nhà in sách lậu - trong tương lai gần sẽ là cộng đồng nhà văn Indie, vì họ có tốc độ xuất bản vô song và linh hoạt trong giá cả.

Cũng cần nói rõ rằng sách của giới Indie chỉ thành công trong phạm vi “sách thị trường”, đó là sách về yêu đương, ma quỷ, kinh dị, viễn tưởng, thần thoại… không phải những gì khả dĩ chắp cánh cho giải Nobel. Song đó lại chính là món hàng đại trà đem lại phần lớn lợi nhuận cho các nhà xuất bản. Và từ những sản phẩm vài xu ấy sẽ có tổng số hoành tráng.

Thêm một hiệu ứng nữa: do bi quan, thiếu tự tin, hay đơn giản vì muốn thử dư luận mà nhiều người tung sản phẩm văn chương của mình lên mạng để ai ai cũng có thể sử dụng miễn phí. Hiện tượng này dễ hiểu và xuất hiện đồng loạt ở mọi nước như một diễn đàn phi lợi nhuận. Thành công của Amanda Hocking và đồng sự khiến nhiều cây bút từ bỏ cách làm đó, mời tác phẩm của mình dưới dạng e-book. Dù chỉ để lấy 99 cent…

Lê Quang