Chủ nhân giải Nobel Hòa bình 2006 bị điều tra

Cuộc điều tra dựa trên các cáo buộc sai phạm được đưa ra trong một cuốn phim tài liệu Na Uy mang tên Caught in Micro Debt (Mắc bẫy nợ vi mô).

Sử dụng sai tiền viện trợ nhân đạo?

Ông chủ ngân hàng của người nghèo Muhammad Yunus

Cuốn phim nói rằng trong những năm 1990, khoảng 100 triệu USD tiền viện trợ nhân đạo từ Na Uy và các nước khác đã được chuyển tới Ngân hàng Grameen do Muhammad Yunus sáng lập. Số tiền này sau đó lại bị chuyển trái phép tới 1 trong 30 công ty thuộc Tập đoàn Grameen của ông để trốn thuế.

Cuốn phim cáo buộc rằng Grameen đã dùng tiền để mang lại lợi ích cho các hoạt động khác của ngân hàng và không có liên quan gì với tín dụng vi mô. Yunus đã bác bỏ toàn bộ cáo buộc đó. Một cuộc điều tra của Norad (Cơ quan Viện trợ Na Uy) tiến hành hồi tháng trước đã xóa hết các cáo buộc với Yunus, sau khi người ta lần ra mọi hoạt động của số tiền. Tuy nhiên, cuốn phim đã gây nhiêu tranh cãi ở Bangladesh.

Cuộc điều tra xảy ra trong bối cảnh Chính phủ Bangladesh đang xem xét và siết chặt hoạt động của ngành công nghiệp cho vay vốn nhỏ, theo sau các cáo buộc về những khoản vay mạo hiểm, lãi suất cắt cổ và những biện pháp thu nợ mạnh tay khiến nhiều người vay vốn nhỏ lâm vào cảnh khốn đốn. Tại quốc gia Ấn Độ láng giềng, tình trạng lạm dụng hoạt động vay vốn nhỏ được xem là nguyên nhân khiến hàng chục người tự tử vì vỡ nợ. Cá nhân Yunus hôm 14/1 đã có bài viết trên tờ New York Times thừa nhận tín dụng vi mô đã biến tướng và đi chệch mục đích ban đầu của nó là giúp đỡ người nghèo, để trở thành hình thức thu siêu lợi nhuận.

Nhận giải Nobel vì giúp người nghèo

Muhammad Yunus sinh ngày 28/6/1940 ở Chittagong, tỉnh Bengal của Ấn Độ thuộc Anh (nay là Bangladesh). Ông có thời gian giảng dạy ở Mỹ trước khi về làm việc ở Đại học Chittagong. Năm 1974, nạn đói khủng khiếp đã xảy ra tại Bangladesh khiến hàng chục ngàn người thiệt mạng đã trở thành động cơ thúc đẩy Yunus để ý đến vấn đề xóa đói giảm nghèo.

Năm 1976, trong chuyến thăm một số hộ nghèo ở làng Jobra gần trường Chittagong, Yunus thấy rằng các khoản vay rất nhỏ có thể tạo nên những thay đổi lớn đối với cuộc sống của một người nghèo. Phụ nữ Jobra rất khéo tay, biết làm nhiều đồ dùng bằng tre để đem bán lấy tiền. Nhưng do cảnh nghèo, họ thường phải vay nặng lãi để có tiền mua tre. Khoản tiền vay đầu tiên, gồm toàn bộ 27 USD có trong túi, đã được Yunus dành cho 42 phụ nữ trong làng Jobra.

Từ trải nghiệm ở làng Jorba, Yunus đã sáng lập Ngân hàng Grameen (Grameen có nghĩa là “nông thôn” hay “làng xã”) để cho nông dân nghèo có cơ hội vay tiền làm ăn, tạo dựng đời sống mới. Khi mới khởi sự Grameen, Yunus đã đi ngược lại tất cả những quy luật truyền thống của ngành ngân hàng ở Bangladesh. Một trong những hành động đầu tiên của ông là nhắm vào phụ nữ để cho vay vì theo ông đây là các đối tượng nghĩ đến gia đình và tương lai nhiều hơn nam giới, vốn chỉ muốn giải quyết những nhu cầu của cá nhân.

Hoạt động của Grameen cũng khác với tất cả những nhà băng bình thường. Nếu ngân hàng chỉ muốn cho vay số tiền lớn, Grameen chú trọng cho vay những món tiền nhỏ, từ 50 - 100 USD. Nếu ngân hàng đòi hỏi giấy tờ thì Yunus lại thiết lập cơ sở tín dụng dành cho người mù chữ. Ở nơi khác, người vay phải đến ngân hàng, còn Grameen đến tận nơi có khách hàng. Và cuối cùng, để đảm bảo người vay tiền sẽ trả nợ, Grameen sử dụng một hệ thống gọi là “các nhóm phụ thuộc”. Đây là những nhóm nhỏ những người nghèo chung nhau vay một khoản tín dụng. Họ vừa được hưởng lợi ích từ khoản vay, vừa là người giúp đỡ và thúc đẩy các thành viên trong nhóm trả nợ. Từ những khó khăn ban đầu, tính tới tháng 7/2007, Ngân hàng Grameen đã cho 7,4 triệu người nghèo, với 94% là phụ nữ, vay số tiền lên tới 6,38 tỷ USD. Hình thức hoạt động của Grameen sau đó đã được rất nhiều nơi học theo. Ngân hàng Grameen khiến Yunus được gọi là “chủ nhà băng của người nghèo”. Ông nhận được nhiều lời ca ngợi từ các nhân vật chống đói nghèo nổi tiếng như ca sĩ Bono của nhóm U2 và cựu Tổng thống Mỹ Bill Clinton. Năm 2006, ông nhận vinh dự lớn nhất: giải Nobel Hòa bình.

Đằng sau cáo buộc

Vì thế chuyện ngân hàng của Yunus bị điều tra đã khiến nhiều người ngạc nhiên. Với quyết định của chính phủ, một ủy ban điều tra 5 thành viên sẽ xem xét cáo buộc cuốn phim tài liệu Na Uy đưa ra.

Một số nhà phân tích cho rằng cuộc điều tra có động lực chính trị, dẫn đầu bởi nữ Thủ tướng Sheikh Hasina, người đã nổi giận khi Yunus thành lập đảng chính trị riêng của ông hồi năm 2007. Bà Hasina từng cáo buộc Yunus biến Grameen thành “thái ấp riêng”, đã sử dụng “mánh khóe” để trốn thuế và nói rằng tín dụng vi mô là hành động “hút máu người nghèo”.

Nhưng những người khác thì bác bỏ động cơ chính trị và cho rằng việc xem xét hoạt động tín dụng vi mô trong giai đoạn lộn xộn như hiện nay là cần thiết.

Tường Linh