“Thoạt trông thấy đã mến rồi…”

(TT&VH) - Đã có tới cả ngàn trang sách báo viết về Giáo sư Vũ Khiêu với đủ sự vinh danh: Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội, Anh hùng lao động thời đổi mới, “một bậc trí thức uyên bác”, “nhà trí thức lớn của dân tộc”, “người thầy”, “người anh trưởng”, “người anh lớn”…

1. Có dịp gặp gỡ, học hỏi và đọc lại những trang viết của Giáo sư Vũ Khiêu mới thấy sức lao động của ông thật nghiêm túc, bền bỉ, nối dài suốt cả đời người. Được biết hồi đầu năm 1945, nhân dân miền Bắc trải qua nạn đói khủng khiếp, cướp đi cuộc sống của gần hai triệu người. Trực tiếp chứng kiến những cảnh thương tâm ấy, ông đã viết bài văn tế Truy điệu những lương dân chết đói. Bài văn này đã được cán bộ địa phương vùng Nam Định – Thái Bình sử dụng làm tài liệu tuyên truyền, kêu gọi nhân dân vùng lên khởi nghĩa và được nhiều người biết đến từ những ngày tiền khởi nghĩa.


Tròn nửa thế kỷ sau, bài văn tế được in lại trong mục “Tư liệu văn học” trên Tạp chí Văn học (số 9-1995): Một cơn gió bụi vừa tan/ Hai triệu sinh linh đã mất/ Khí oan tối cả mây trời/ Thây lạnh phơi đầy cỏ đất… Hận thù kia rồi trả phân minh/ Oan thác nọ sẽ đền chu tất/ Cho ai chín suối ngậm cười/ Để khách năm châu tỏ mặt…

Giáo sư Vũ Khiêu kể lại, vào năm 1947, khi ông làm Giám đốc Sở Thông tin – tuyên truyền của Liên khu X ở chiến khu Việt Bắc có gặp nhà thơ Thanh Tịnh. Nhà thơ rất ngạc nhiên, cứ nghĩ tác giả bài văn tế Truy điệu những lương dân chết đói ắt hẳn phải là một cụ già, có ngờ đâu lại là anh thanh niên trẻ trung và còn kém mình những năm sáu tuổi.

2. Sau hòa bình lập lại, với tinh thần ham học hỏi và ý chí quyết tâm, ông được giao nhiệm vụ làm thư ký khoa học của khối khoa học xã hội trực thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước. Ông từng  nghiên cứu, sáng lập chuyên ngành mỹ học và sau đó kịp thời ra mắt bạn đọc chuyên luận Đẹp (1963). Năm 1965, ông là giảng viên chủ chốt dạy về mỹ học cho các lớp cán bộ văn nghệ ở miền Bắc. Trong nhiều năm, ông vừa nghiên cứu vừa chuẩn bị đào tạo, xây dựng nguồn lực và tham gia sáng lập các phòng ban chuyên môn mà về sau này đều có cơ phát triển thành các Viện nghiên cứu và chuyên ngành khoa học độc lập.

Trên thực tế, sự nghiệp nghiên cứu khoa học của Giáo sư Vũ Khiêu trải rộng và toàn diện trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Với vốn kiến thức sâu rộng, uyên bác, ông có thể xử lý được các văn bản Hán Nôm, từng dịch tiểu thuyết Lâm hải tuyết nguyên (Rừng thẳm tuyết dày) của nhà văn Trung Quốc Khúc Ba, dài sáu tập. Không chỉ tham gia dịch thuật, nghiên cứu về văn học thời Lý - Trần và các tác gia Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Gia Thiều, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến…, ông còn đồng thời phát hiện, nhấn mạnh tầm vóc con người tư tưởng, tư cách “anh hùng và nghệ sĩ”, “danh nhân văn hóa”, “dân tộc và nhân loại”. Ông từng được Trường Viễn Đông bác cổ Pháp và nhiều trường đại học mời sang Paris thuyết trình về vai trò Nho giáo ở Việt Nam, được Hội Khổng học thế giới mời làm cố vấn.

3.Với Giáo sư Vũ Khiêu, vị thế nhà khoa học chuyên sâu gắn liền với cốt cách nhà trí thức đa năng, rộng mở, toàn diện, toàn tài. Ông bền gốc rễ để tỏa rộng và từ bề rộng lại nâng tầm nhận thức và huy động được vốn tri thức giàu có mỗi khi cần giải quyết từng vấn đề cụ thể. Chính vì thế mà ngay cả khi đã nghỉ hưu, cái phần thời gian dư dôi “lão giả an chi” của ông vẫn đủ làm nên một sự nghiệp đáng kính nể. Không kể biết bao công trình chủ biên, viết chung, viết riêng, giới thiệu, đề tựa, ông còn là cây bút viết văn bia, câu đối, văn tế nổi danh, đạt tới trình độ mẫu mực. Xin dẫn đôi câu đối ông viếng Hoàng Diệu - Nguyễn Tri Phương ở Cửa Bắc:

- Trung vị quốc, nghĩa vị dân, lưỡng phiến đan tâm huyền nhật nguyệt
(Trung với nước, nghĩa với dân, hai tấm lòng son soi cùng nhật nguyệt)

- Sinh ư nam, tử ư bắc, thiên thu chính khí vượng sơn hà
(Sinh phương nam, mất phương bắc, nghìn thu chính khí rực rỡ sơn hà)

Có được sự nghiệp khoa học lớn lao nhưng trong cuộc đời thường, Giáo sư Vũ Khiêu là con người bình dị, trung thực, nặng tình với gia đình, bạn bè, quê hương, đất nước. Thay lời kết, xin dẫn ý kiến đúc kết sâu sắc của GS. Trần Văn Giàu: “Anh ấy có nhiều tư tưởng sâu về Triết học, Văn hóa và Nghệ thuật, suy nghĩ mấy cũng khó đáo đạt. Cái mà tôi muốn viết trong bài văn mừng thọ này không ở tư tưởng, không ở tác phẩm, mà ở nơi con người của anh. Con người của Vũ Khiêu, thoạt trông thấy đã mến rồi, đã tin được rồi”…