Từ nhạc Thánh đến nhạc đời

Sự ảnh hưởng này là điều hết sức bình thường, bởi bản thân nhạc sĩ Lê Thương xuất thân là một trí thức công giáo (theo hồi ký của nhạc sĩ Phạm Duy, Lê Thương sinh năm 1913 và là một thầy tu hoàn tục) và chính qua con đường tôn giáo, nhạc Tây đã được truyền bá tới Việt Nam, gieo mầm cho tân nhạc.

Đêm xanh-một thử nghiệm nhạc Giáng sinh Việt Nam

Năm 1935 được xem là khởi đầu cho thời kỳ của những bản thánh ca Việt Nam. Những sơ khai của thời kỳ thánh ca giọng hát, phong trào viết thánh ca Việt, dành cho giới trẻ trở nên sôi nổi hơn bao giờ hết. Chính các linh mục, trong đó có nhiều người sau đó hồi tục, trở thành những nhạc sĩ sáng tác chính trong thời kỳ này, có thể kể đến như linh mục nhạc sĩ Hoài Đức, linh mục nhạc sĩ Trịnh Cát, các nhạc sĩ Hùng Lân, Thiên Phụng, Nguyễn Khắc Xuyên, Duy Tân, Tâm Bảo…Những bản thánh ca Việt nổi tiếng trong thời kỳ này vẫn được nhắc đến như Cao cung lên, Chúa ba ngôi, Đêm đông lạnh lẽo (không phải bài Đêm đông của Nguyễn Văn Thương, cho dù trong bản Đêm đông của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương người ta có thể tìm thấy dấu vết ảnh hưởng chuỗi âm của nhạc thánh ca. Bài Đêm đông lạnh lẽo sáng tác của Hải Linh và Minh Châu đều là nhạc sĩ tu xuất với những câu ca được lấy từ chuyện Kinh thánh: Đêm Đông lạnh lẽo chúa sinh ra đời…Bài này còn có tựa khác là Hang Be-lem). Những bản nhạc thánh thời kỳ này lời ca hoàn toàn do các nhạc sĩ Việt Nam viết, giai điệu tuy vẫn còn ảnh hưởng của nhạc Pháp với nhịp đi (hành khúc), nhịp nhảy (fox, swing, pasodoble…) nhưng đã bắt đầu có dấu ấn Việt Nam. Lúc đó dòng nhạc này rất được ái mộ trong giáo dân, nhất là vùng Ninh Bình, Hà Đông, Bắc Ninh. Đặc biệt giới trẻ rất yêu thích những bản thánh ca đã Việt hóa rất nhuần nhị này. Đây cũng là thời kỳ nhiều ca đoàn được thành lập. Điều thú vị là, dòng thánh ca thời kỳ này phát triển song song với dòng nhạc kháng chiến ngoài đời nên chất “chiến đấu” vì độc lập dân tộc của đời đã ngấm vào nhạc đạo. Ngược lại, trong không ít bản “nhạc đời”, người ta tìm thấy âm hưởng cổ điển của nhạc thánh ca.

Sau năm 1954, cuộc di cư của một bộ phận giáo dân từ miền Bắc vào Nam đã giúp pha trộn bản sắc và phong cách thánh ca giữa các vùng miền trở thành một phong cách chung và một bản sắc thánh ca Việt Nam. Cũng chính cuộc di cư này đã đem dòng thánh ca lời Việt từ Bắc vào Nam. Cùng với việc tiếp nhận dòng chảy thánh ca ấy, âm nhạc Sài Gòn cũng bắt đầu tiếp nhận một dòng chảy khác từ Âu-Mỹ, mà khởi đầu bằng bản Silent Night. Giới nhạc trẻ Sài Gòn đã tiếp nhận nhanh chóng cả một dòng thác âm nhạc phong phú, đẹp đẽ này cùng những con đẻ của nó là country, R&B, blues, jazz… Đặc biệt trong giai đoạn này có phong trào viết và hát thánh ca mang phong cách pop, rock rất thịnh hành trên thế giới trong suốt thập niên 1970. Nhiều bản thánh ca kinh điển cũng được các thế hệ nghệ sĩ mới cover lại theo phong cách nhạc trẻ. Phần lớn những bài này được hát theo phong cách không nhạc đệm (acappella), được hòa âm hiện đại, mang lại sự tươi mới, khác với phong cách hát thánh ca theo kiểu truyền thống. Thánh ca Việt Nam trong thời kỳ này (trước 1975) cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ từ phong trào “trẻ hóa thánh ca” nói trên. Lời hát có thể vẫn dựa theo Kinh thánh hoặc không, nhưng giai điệu đã trở nên lộng lẫy hơn, tuy nhiên phần nhiều chịu ảnh hưởng của các phong cách nhạc pop, rock, jazz và Mỹ Latin, thậm chí cả nhạc bolero. Dòng nhạc thánh “vào đời” theo phong cách này vẫn được tiếp nối tới tận bây giờ, đứng đầu về mức độ phổ biến cả trong và ngoài nước (cộng đồng người Việt tại hải ngoại) là các sáng tác của cha Thành Tâm, gần đây có thêm các sáng tác của linh mục Phạm Liên Hùng, Mai Nguyên Vũ…

Năm 2001, Dương Thụ và Bảo Chấn, hai nhạc sĩ “ngoại đạo” bất ngờ tung ra thị trường một thử nghiệm táo bạo: album Đêm xanh, với 10 bài hát sáng tác mới, được viết riêng cho mùa Giáng sinh, với kỳ vọng sẽ tạo ra những bản tình ca cho mùa Giáng sinh “100% Việt Nam”. Dù trong ca từ một vài ca khúc trong album này vẫn có “tiếng chuông nhà thờ”, có “đêm Giáng sinh” nhưng đó chỉ là cái cớ rất xa xôi cho các bản tình ca được viết theo phong cách trẻ trung, trong sáng, nói chung là “rất đời”. Vào thời điểm đó Đêm xanh bị coi là không thành công về thương mại. Các bản tình ca Giáng sinh mới này chưa thể thay thế được các bản Giáng sinh nhạc Tây lời Việt hàng kinh điển như Đêm thánh vô cùng (Silent Night), Giáng sinh trắng (White Christmas), Chuông ngân vang (Jingle Bells)… Thị trường nhạc Giáng sinh Việt nhiều năm qua trở đi trở lại vẫn thịnh hành những bản Giáng sinh Tây lời Việt. Thế hệ những người nghe lớn tuổi thì vẫn chuộng dòng thánh ca cũ, thời Hùng Lân…Gần như duy nhất có một ca khúc Giáng sinh Việt được ưa chuộng không kém gì những bản Giáng sinh Tây kinh điển, là ca khúc Bài thánh ca buồn của nhạc sĩ Nguyễn Vũ. Lý giải sự “ra đời” kém của những ca khúc Giáng sinh Việt, nhạc sĩ Bảo Chấn, nói về sự thất bại của dự án Đêm xanh một cách hài hước là do “Sang không ra sang, hèn không ra hèn”. Diễn xuôi ý này là không với tới cái sang của (nhạc) Tây, cũng không chạm tới cái bình dân của nhân dân lao động, nhất là phần lời ca gần như chẳng dính gì tới Kinh thánh!

Tuy nhiên, không chịu dừng lại, mấy năm gần đây, một số nhạc sĩ trẻ Việt Nam tiếp tục những thử nghiệm ở thể loại này, nhất là sau chiến thắng của những bản thánh ca viết mới theo phong cách nhạc trẻ trên các bảng xếp hạng thế giới (tiêu biểu trong số này là Jesus, Take the Wheel giành rất nhiều giải thưởng âm nhạc danh giá trong đó có giải Grammy lần thứ 49). Có thể kể trong số này nhạc sĩ trẻ Đặng Thái Nguyên với album Go Go Tha phát hành năm 2006, 2 ca khúc trong album này là Vẻ đẹp cuộc sống và Đêm thiên đàng được khá nhiều bạn trẻ yêu thích với phong cách hip hop, dance và twist. Album Giấc mơ nhiệm màu của Tuấn Hùng ra mắt năm 2007 với phong cách pop và jazz cũng có một số bài được nhiều bạn trẻ yêu thích như: Giấc mơ nhiệm màu, Tình yêu cao cả, Thiên đường. Một gương mặt trẻ khác cũng có vài thử nghiệm trong dòng nhạc này là nhạc sĩ Dương Cầm. Anh có một ca khúc viết theo dạng thánh ca: Bước theo Ngài, bình an trong Chúa được nghe khá nhiều trên các website âm nhạc.

Ngày 21/12/2010, trên VOV có một lời yêu cầu bài hát Tìm em đêm Giáng sinh gửi tới bạn bè và người thân nhân Giáng sinh đang đến. Đây là sáng tác của nhạc sĩ Bảo Chấn trong album Đêm xanh, do Lam Trường thể hiện. Vậy là gần 10 năm sau khi “khai phá”, những ca khúc Giáng sinh Việt vẫn đang lặng lẽ nhưng kiên trì “nhập cuộc” với đời…

(Bài viết có sử dụng thông tin từ Lịch sử thánh nhạc Việt Nam và sự giúp đỡ của nhạc sĩ Bảo Chấn)

P.T.T.T