Khi mẹ Âu Cơ giống… nữ thần Hy Lạp

Sau hơn 3 tháng chuẩn bị, chương trình Xin chào! đã chính thức ra mắt khán giả tại Rạp xiếc, Công viên 23/9 TP.HCM. Chương trình được chờ đón với nhiều hy vọng xen lẫn nghi ngại bởi trước đó đã có nhiều đơn vị làm nhưng đều “gãy”.

(TT&VH Cuối tuần) - Sau hơn ba tháng chuẩn bị, chương trình Xin chào! đã chính thức ra mắt khán giả tại Rạp xiếc, Công viên 23/9 TP.HCM. Hướng tới mô hình biểu diễn nghệ thuật phục vụ khách du lịch quốc tế, chương trình do tư nhân (công ty Xin chào) đầu tư được chờ đón với nhiều hy vọng xen lẫn nghi ngại bởi trước đó các mô hình tương tự do các đơn vị Nhà nước đầu tư đều “gãy”.

Sử thi Việt dưới ta tay đạo diễn Tây

Ngay khi dự án Xin chào! mới khởi động, một câu hỏi đã được đặt ra: Dưới góc nhìn của người ngoại quốc, liệu những giá trị lịch sử, văn hóa Việt Nam có được hiểu và thể hiện đúng? Câu hỏi này không thừa khi đây là chương trình hướng đến việc giới thiệu những giá trị truyền thống, văn hóa của Việt Nam với du khách quốc tế.

Việc hơn 1.000 ghế của rạp xiếc trong đêm 11/12 đầy kín người, trong đó có rất đông khán giả ngoại quốc chứng tỏ mối quan tâm của mọi người dành cho chương trình này là không nhỏ. Với cấu trúc gồm ba phần khá tách bạch, về cơ bản, Xin chào! đã giúp nhiều người hình dung được phần nào về Việt Nam: một Việt Nam hiện đại với những con người năng động đang nỗ lực phát triển đất nước (phần 1); nguồn gốc dân tộc Việt qua huyền thoại Lạc Long Quân - Âu Cơ (phần 2); truyền thống đấu tranh bất khuất và vị trí quan trọng của người phụ nữ trong văn hóa Việt qua câu chuyện về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (phần 3). Qua 8 năm sống và làm việc tại Việt Nam, có thể nói bà Laura Bruke (tác giả kịch bản kiêm đạo diễn chương trình) đã “thẩm thấu” được ít nhiều văn hóa Việt. Điều này thể hiện qua những lát cắt bà đã chọn để hình thành nên Xin chào!, cũng như những chi tiết mà nếu không thực sự hiểu về Việt Nam thì sẽ không có được. Đó là hình tượng Lạc Long Quân và Âu Cơ mỗi người gánh trên vai… những đứa con khi chia tay nhau. Đã có không biết bao nhiêu chương trình sân khấu hóa cả chuyên nghiệp lẫn không chuyên kể lại truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ tuy nhiên hình tượng hai người gánh… con thì mới lần đầu xuất hiện. “Đây là một hình tượng rất đặc trưng của Việt Nam, nhất là ở vùng nông thôn Bắc Bộ. Những đứa trẻ vẫn thường được cha mẹ để trong thúng gánh đi chợ, đi chạy loạn, hoặc đi đâu xa. Phải hiểu biết nhiều về văn hóa Việt Nam mới có thể nghĩ đến hình tượng này”, đạo diễn Mỹ Khanh nhận xét. Và nếu không yêu, không biết nhiều về Việt Nam thì chắc giai điệu da diết của bài giã từ “kinh điển”: “Trong giây phút chia tay, tim nguyện ghi lời thề…” trong vở cải lương Tiếng trống Mê Linh đã không thể xuất hiện dẫn dắt cảm xúc người xem cho lớp diễn về cuộc khởi nghĩa bi hùng của Hai Bà Trưng, tạo nên điểm nhấn rất “đắt” cho chương trình.

Hình tượng cách điệu về quân Nam Hán trong cuộc

khởi nghĩa của Hai Bà Trưng. Ảnh: Hòa Bình

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của người phương Tây, Xin chào! không tránh khỏi có phần xa lạ với khán giả Việt. Mẹ Âu Cơ trông như một nữ thần của thần thoại Hy Lạp hơn là một nàng tiên phương Đông. Chuyện tình Lạc Long Quân - Âu Cơ được thể hiện qua những vũ điệu nóng bỏng, sôi động và đậm chất hài hước của kịch nghệ phương Tây. Hình tượng bầy quỷ với những vòi bạch tuộc mọc khắp thân mình khệnh khạng trên đôi cà kheo là sự cách điệu đầy thú vị về kẻ thù của nước Nam – quân xâm lược Nam Hán với tham vọng bá quyền, tuy nhiên đây vẫn là quỷ… phương Tây. Hình tượng Hai Bà Trưng chưa thực sự thuyết phục. Trang phục đôi chỗ chưa phù hợp… Đây là sự “mâu thuẫn” văn hóa không dễ chịu chút nào đối với khán giả người Việt. Một bạn trẻ thẳng thắn: “Chương trình đậm tính giải trí nhưng để đạt đến tầm nghệ thuật thì chưa”. Còn những người nước ngoài – được xem là đối tượng chính của chương trình – thì cảm nhận cũng không giống nhau. Một nữ du khách người Mỹ cho biết: “Chương trình làm rất thú vị và tôi rất thích. Tôi đã sống tại Việt Nam vài năm và cũng tìm hiểu nhiều về lịch sử, văn hóa Việt Nam nên có thể hiểu hết những câu chuyện mà Xin chào! chuyển tải”. Nhiều người bày tỏ ấn tượng về sự trẻ trung, nhiệt tình của các nghệ sĩ biểu diễn. Tuy nhiên một bộ phận khác lại không hiểu hết được những thông điệp mà vở diễn gởi gắm mặc dù đã cầm trên tay tờ giới thiệu nội dung chương trình. Họ không biết Lạc Long Quân và Âu Cơ gánh cái gì, cũng không mường tượng được những búp bê vải nhỏ xíu trên gánh chính là những đứa con của cha rồng và mẹ tiên, tổ tiên người Việt…

Hợp lý hay không hợp lý?

Là thành phố lớn và hiện đại nhất cả nước, hàng năm TP.HCM đón một lượng không nhỏ khách du lịch quốc tế, chưa kể ngày càng có nhiều người nước ngoài đến sống và làm việc tại Việt Nam. Thế nhưng ngoài chợ Bến Thành, nhà thờ Đức Bà, bảo tàng, các quán bar, thì khi đến với “hòn ngọc viễn Đông”, du khách hầu như chẳng còn biết đi đâu... Năm 2006, theo chủ trương của UBND TP.HCM, các đơn vị nghệ thuật như Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội TP.HCM, Đoàn Nghệ thuật Xiếc TP.HCM… đã dàn dựng những chương trình riêng nhằm xây dựng nên chương trình sân khấu du lịch cho TP.HCM đáp ứng nhu cầu tìm hiểu nghệ thuật truyền thống Việt Nam của du khách. Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang dàn dựng một chương trình rất đặc sắc gồm ca múa Dạ cổ hoài lang, trích đoạn Lục Vân Tiên - Kiều Nguyệt Nga, Lữ Bố hý Điêu Thuyền, Thiếu phụ Nam Xương… giới thiệu một cách cô đọng nhất đặc trưng của nghệ thuật cải lương. Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội chuẩn bị chương trình múa chào mừng Bát Thiên Vương, hai trích đoạn hát bội mẫu mực Châu Xáng tá Thanh Long đao và Tạ Ôn Đình chém Khương Linh Tá. Thế nhưng những gì diễn ra sau đó lại thật đáng quên.

Trong đêm diễn báo cáo, tập thể nghệ sĩ Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang không khỏi hụt hẫng khi chỉ có khoảng đôi ba chục người đến xem (so với con số dự kiến là 500 người). Nhà hát Nghệ thuật Hát bội còn đau hơn khi các nghệ sĩ đã làm mặt chuẩn bị diễn đành phải bôi mặt đi về vì không đủ người xem diễn báo cáo (?). “Bây giờ nhắc đến sân khấu du lịch là chúng tôi vẫn còn thấy… hận. Anh chị em nghệ sĩ đã đổ biết bao công sức tập ngày tập đêm để chương trình sớm được ra mắt. Thế mà đến ngày biểu diễn báo cáo lại chẳng thấy mấy ai có trách nhiệm đến, nhìn đi nhìn lại toàn là người nhà, sau đó một lời đánh giá, nhận xét những nỗ lực, công sức của chúng tôi cũng không có…”, một tác giả từng bỏ rất nhiều công sức cho chương trình sân khấu du lịch bức xúc. Vậy là dự án làm sân khấu du lịch của TP.HCM đã phá sản ngay từ những bước đi đầu tiên mà một trong những “vấn đề đầu tiên” có vẻ lại từ chính sự thờ ơ của ngành du lịch!

Sau những nỗ lực từ phía tư nhân như Nhà hát Múa rối nước Rồng Vàng của ông bầu Huỳnh Anh Tuấn, chương trình Duyên Việt tại sân khấu Super Bowl của bà bầu Hồng Vân, nay sân khấu du lịch lại được xới lên với tâm huyết của những người nước ngoài yêu mến Việt Nam mà Xin chào! là dự án đầu tiên. Khác với các đơn vị nghệ thuật trong nước, công ty Xin chào xây dựng dự án dựa trên mạng lưới quan hệ từ các công ty du lịch trong và ngoài nước. Đây chắc chắn là một lợi thế thu hút khán giả của Xin chào! và hy vọng do được xây dựng, điều hành bởi chính những người nước ngoài tới Việt Nam qua con đường du lịch mà chương trình này biết “nấu” hợp “khẩu vị” cũng như biết cách tiếp thị tới đúng các khách hàng của mình, từ đó có thể mở ra một kênh sân khấu du lịch không chỉ ở TP.HCM.

Dĩ nhiên, không ít người vẫn còn chút băn khoăn khi một chương trình nhằm quảng bá hình ảnh Việt Nam, giới thiệu lịch sử, văn hóa Việt Nam lại không phải do người Việt Nam thực hiện thì “hương đồng gió nội” không những bay đi phần nào mà đôi khi còn xen lẫn cả những “hương lạ”… Biết sao được khi “chủ nhà” phải để “khách” thay mặt giới thiệu về chính chủ...

Ninh Lộc