Tarnation - Phim có kinh phí thấp nhất mọi thời đại
Tarnation (Kiếp đọa đày) chỉ là một bộ phim tài liệu, nhưng những gì nó đạt được có thể khiến vô số những bộ phim truyện trên khắp thế giới phải ghen tị!
(TT&VH Cuối tuần) - Tarnation (Kiếp đọa đày) chỉ là một bộ phim tài liệu, nhưng những gì nó đạt được có thể khiến vô số những bộ phim truyện trên khắp thế giới phải ghen tị!
>>Để đọc những bài viết đặc sắc về điện ảnh trên TT&VH hãy bấm vào đây
Cuốn phim đời đầy cay đắng
Jonathan Caouette ra đời trong một gia đình có cha mẹ thuộc tầng lớp trung lưu ở vùng ngoại ô Houston. Mẹ anh, một giai nhân mắt huyền và là người mẫu tuổi teen trước khi một loạt tai ương ập đến: Bà bị tình nghi bệnh tâm thần, phải vào bệnh viện liên miên nhưng những liệu pháp sốc điện tại đây đã khiến bà bị tâm thần thật và thường xuyên bị lạm dụng thể xác.
Jonathan ra đời năm 1972, lớn lên trong hoàn cảnh thiếu cha, còn mẹ thì mất trí. Khi còn bé, Caouette bị lạm dụng trong những viện tế bần, hàng ngày bị đối xử tàn bạo, tiếp cận ma túy, chứng kiến mẹ mình bị hãm hiếp và lạc lõng trôi nổi từ nhà này đến nhà khác. Ông bà anh thương cháu nên mang nhà về nuôi. Nhưng tuổi già lẩm cẩm và tính khí bất thường, họ đã không mang lại gì nhiều cho đứa cháu bất hạnh, ngoài cảm giác có được một gia đình.
Ở tuổi 11, Caouette kiếm được một chiếc máy quay video, và quay lại tất cả những gì xảy ra trong cuộc sống - nhưng chủ yếu tập trung vào gia đình mình. Năm tháng trôi qua, chiếc máy quay ấy nắm bắt quá trình cậu bé trở thành người lớn: Những trò chơi học đường, nhật ký video, những bộ phim ngắn được thực hiện với bạn bè, những cuộc trò chuyện với người mẹ tội nghiệp và ông bà của mình…
Caouette thú nhận mình là dân đồng tính từ khi còn nhỏ, năm 25 tuổi anh chuyển đến sống ở New York với hy vọng trở thành một diễn viên. Tại đây anh kiếm sống bằng nghề gác cửa tại một cửa hàng trang sức ở Manhattan. Caouette thuê một căn hộ và sống với người bạn trai, lâu lâu đưa mẹ về ở cùng. Một hôm, bệnh viện gọi tới báo bệnh tình của mẹ anh ngày càng nghiêm trọng do dùng thuốc quá liều…
Hành trình ra đời bộ phim rẻ nhất hành tinh
Ở trên là toàn bộ nội dung của bộ phim tài liệu mang tính tự sự Tarnation, mà chất liệu là một số ít đoạn phim quay bằng phim nhựa Super 8mm, còn lại chủ yếu là các định dạng băng video (Hi-8, VHS…), 200 tấm hình chụp được lựa trong vali ảnh lưu trữ khổng lồ, những đoạn âm thanh và những tin nhắn trả lời tự động… dài tổng cộng 160 giờ, do chính Caouette thực hiện trong suốt 20 năm. Bộ phim chắp vá từ những đoạn phim quay lại cuộc đời bấp bênh của chính tác giả, và tập trung vào người mẹ tâm thần của anh, đào sâu vào sự phức tạp giữa mối quan hệ của hai mẹ con anh, vừa là con, vừa là bạn và cuối cùng… là cha của bà mẹ bất hạnh!
Caouette thấm thía tình cảnh bi đát và những khía cạnh tối tăm của gia đình mình, và khao khát ghi hình lại chúng. Chiếc máy quay phim chính là vũ khí và phương tiện phòng vệ giúp anh có thể tồn tại được trong hoàn cảnh buồn thảm như thế. Nó là cảm hứng khởi đầu cho sự phát triển óc sáng tạo của anh với tư cách là một diễn viên, nhà biên kịch kiêm đạo diễn.
Caouette chỉ ngừng quay bộ phim tài liệu bất tận về cuộc đời mình khi bệnh tình của mẹ nặng lên. Sự việc này thôi thúc anh phải xếp máy quay lại, và bắt đầu quá trình ráp nối tất cả những gì thu thập được trong 20 năm, để trở thành một bộ phim hoàn chỉnh.
Kinh phí thực sự của Tarnation là 218,32 USD có thể được ghi thành từng khoản như sau: 149,47 USD cho các cuộn băng Hi-8. 33,57 USD cho các cuộn băng VHS. 10,27 USD tiền thuê camera adapter (bộ điều hợp máy quay), và 25 USD tiền thuê một đôi cánh thiên thần trong buổi tái hiện vở Blue Velvet bằng âm nhạc mà Caouette từng dàn dựng vào thời trung học.
Caouette ráp nối đống tư liệu khổng lồ kia bằng phần mềm iMovie được tích hợp sẵn trên máy tính iMac của người bạn trai. iMovie là phần mềm cắt dựng phim nghiệp dư dành cho gia đình và rất dễ sử dụng. Tarnation có lẽ là bộ phim truyện đầu tiên trên thế giới được cắt dựng hoàn toàn bằng iMovie. Không có đủ tiền để scan những bức ảnh, Caouette đã gắn những tấm hình ấy vào một bức tường trắng rồi quay phim chúng.
Khi bắt tay vào cắt dựng Tarnation, Jonathan Caouette mới 31 tuổi. Bộ phim chưa hoàn tất thì một bước ngoặt xảy đến làm thay đổi cuộc đời anh mãi mãi!
Vịt con xấu xí hóa thiên nga!
Lúc ấy đạo diễn John Cameron Mitchell đang chọn diễn viên cho phim Hedwig and the Angry Inch. Caouette gửi đến một cuốn băng xin thử vai, trong đó anh bố trí camera hướng về mình và nói, “Xin chào, tôi là Jonathan Caouette, một nhà làm phim nghiệp dư. Đây là một đoạn trích từ bộ phim của tôi”. Anh đưa vào cuốn băng casting ấy cảnh mở đầu khó quên của Tarnation, cảnh anh hồi 11 tuổi, hóa trang với mái tóc nhuộm màu, đang nhái lại cảnh mẹ anh bị bạo hành...
Tuy đạo diễn Mitchell cuối cùng không chọn Caouette vào bộ phim của mình, nhưng ông thích cuốn băng casting, và khuyến khích nhà làm phim trẻ này hoàn tất nó. Sau đó, Caouette tình cờ biết được sắp hết thời hạn nộp phim cuối cùng tại MIX - LHP New York thử nghiệm dành cho người đồng tính (New York Lesbian & Gay Experimental Film Festival). Được Stephen Winter - giám đốc nghệ thuật của MIX khuyến khích và trở thành nhà sản xuất của Tarnation, Caouette tạm biệt nghề gác cửa ở Manhattan và lao vào cuộc marathon cắt dựng ngày đêm bộ phim Tarnation trên chiếc máy tính iMac.
Trong ba tuần, một bản dựng thô dài 2 giờ rưỡi đã hoàn thành, kể lại cuộc đời bất hạnh của anh nhưng bao trùm là chủ đề tình yêu dành cho gia đình tỏa sáng trong suốt bộ phim. Tarnation chính thức ra mắt tại MIX vào tháng 11/2003. Đạo diễn John Cameron Mitchell rất thích bộ phim và giới thiệu cho bạn mình là đạo diễn nổi tiếng Gus Van Sant (cũng là người đồng tính).
Gus xúc động sâu sắc khi xem phim, ông mô tả Tarnation là “độc đáo một cách đặc sắc” và là loại phim mà ông đã chờ đợi xem kể từ thập niên 1970. Gus đề nghị Mitchell cùng với mình làm giám đốc sản xuất cho Tarnation, với mục đích giới thiệu rộng rãi bộ phim ra thế giới.
Với sự góp sức của Mitchell, Winter và nhà dựng phim Brian A. Kates, Caouette quay thêm vài đoạn phim mới và cắt dựng bộ phim xuống còn khoảng 90 phút, để chiếu tại LHP Sundance 2004 trong mục Frontier (Ranh giới). Dù một số người xem cho rằng Tarnation chỉ là một bộ phim gia đình được tô son điểm phấn, trong đó tác giả say sưa với việc tự bi kịch hóa mình một cách lộ liễu. Nhưng thực sự đây là bộ phim mang lại cảm xúc cho bất cứ ai xem. Đã có khá nhiều người rơi lệ trong những buổi chiếu tại Sundance.
Dù xuất hiện chính thức tại Sundance, nhưng tiếng vang của bộ phim đã giúp nó được mời xuất hiện trong hạng mục Director’s Fortnight (Vinh danh đạo diễn) của LHP Cannes năm đó. Cho tới lúc ấy, Tarnation chỉ được chiếu tại các LHP bằng kỹ thuật số, muốn đến Cannes phải có bản phim nhựa. Giờ chót, Wellspring - Hãng chuyên phát hành phim nghệ thuật - đã giành được quyền phát hành Tarnation, và đồng ý bỏ tiền in bản phim nhựa 35mm cho bộ phim tới Cannes, và sau đó là LHP Toronto… nơi nào bộ phim cũng được đánh giá rất cao.
Để đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật và hợp pháp cho việc phát hành rộng rãi, Wellspring đã phải bỏ thêm 400.000 USD để in các bản phim nhựa, làm lại âm thanh, chỉnh sửa màu sắc…, và phần lớn số tiền trên được dùng để trả tiền bản quyền các ca khúc và nhạc nền phim.
Tarnation đạt doanh thu trên 1 triệu USD và đoạt nhiều giải thưởng quốc tế: Phim tài liệu hay nhất của Hiệp hội phê bình phim quốc gia, Giải Tinh thần độc lập, Giải Gotham, và LHP quốc tế Los Angeles và London. Một số người thắc mắc phân loại Tarnation như thế nào - nó có phải là phim tài liệu? Phim thử nghiệm hay có ý thức Nghệ thuật? Caouette nói “Tarnation là sự kết hợp giữa các loại phim đó. Cuộc đời như thế nào thì trên phim diễn ra như thế ấy!”
Tấm gương sáng cho các nhà làm phim độc lập
Jonathan Caouette bất ngờ nổi tiếng và trở thành một nhà làm phim độc lập tiêu biểu. Anh tự học và có tài làm phim bẩm sinh. Tarnation vừa khó quên vừa điên cuồng, với một ý thức mạnh mẽ về nhịp điệu. Bà Shari Frilot - người lập trình cho LHP Sundance đã gọi Caouette là “Nhà làm phim tự sự bẩm sinh”, và tuyên dương Tarnation là một ví dụ tiêu biểu, có tác động lớn cho tương lai của dòng phim độc lập được sản xuất ngay tại nhà.
“Tarnation là một lời phát biểu rất mạnh mẽ về việc làm phim kinh phí thấp,” bà nói. “Đó là một minh chứng rằng bất cứ ai cũng có thể làm phim chỉ bằng những công cụ đơn giản rẻ tiền sẵn có. Thật lý thú và đầy khích lệ khi thấy bao nhiêu việc có thể được làm bằng những thứ thật nhỏ nhoi.”
“Mọi người cho rằng một ngày nào đó, việc quay phim sẽ dễ dàng được tiếp cận và không tốn kém như viết, và giờ thực tế là vậy” Gus Van Sant nói. “Thay vì bỏ tiền mua một cái máy đánh chữ, bạn có thể làm những bộ phim có âm thanh và in chúng ra một đĩa DVD… Giờ đây các nhà làm phim có đủ điều kiện để làm việc. Không còn cái cớ nào, không còn trở ngại hay chần chừ nào. Hoặc là bạn khởi quay bộ phim của mình, hoặc không phải là nhà làm phim!”
>>Để đọc những bài viết đặc sắc về điện ảnh trên TT&VH hãy bấm vào đây
Cuốn phim đời đầy cay đắng
Jonathan Caouette ra đời trong một gia đình có cha mẹ thuộc tầng lớp trung lưu ở vùng ngoại ô Houston. Mẹ anh, một giai nhân mắt huyền và là người mẫu tuổi teen trước khi một loạt tai ương ập đến: Bà bị tình nghi bệnh tâm thần, phải vào bệnh viện liên miên nhưng những liệu pháp sốc điện tại đây đã khiến bà bị tâm thần thật và thường xuyên bị lạm dụng thể xác. Jonathan ra đời năm 1972, lớn lên trong hoàn cảnh thiếu cha, còn mẹ thì mất trí. Khi còn bé, Caouette bị lạm dụng trong những viện tế bần, hàng ngày bị đối xử tàn bạo, tiếp cận ma túy, chứng kiến mẹ mình bị hãm hiếp và lạc lõng trôi nổi từ nhà này đến nhà khác. Ông bà anh thương cháu nên mang nhà về nuôi. Nhưng tuổi già lẩm cẩm và tính khí bất thường, họ đã không mang lại gì nhiều cho đứa cháu bất hạnh, ngoài cảm giác có được một gia đình.
Ở tuổi 11, Caouette kiếm được một chiếc máy quay video, và quay lại tất cả những gì xảy ra trong cuộc sống - nhưng chủ yếu tập trung vào gia đình mình. Năm tháng trôi qua, chiếc máy quay ấy nắm bắt quá trình cậu bé trở thành người lớn: Những trò chơi học đường, nhật ký video, những bộ phim ngắn được thực hiện với bạn bè, những cuộc trò chuyện với người mẹ tội nghiệp và ông bà của mình…
Caouette thú nhận mình là dân đồng tính từ khi còn nhỏ, năm 25 tuổi anh chuyển đến sống ở New York với hy vọng trở thành một diễn viên. Tại đây anh kiếm sống bằng nghề gác cửa tại một cửa hàng trang sức ở Manhattan. Caouette thuê một căn hộ và sống với người bạn trai, lâu lâu đưa mẹ về ở cùng. Một hôm, bệnh viện gọi tới báo bệnh tình của mẹ anh ngày càng nghiêm trọng do dùng thuốc quá liều…
Hành trình ra đời bộ phim rẻ nhất hành tinh
Ở trên là toàn bộ nội dung của bộ phim tài liệu mang tính tự sự Tarnation, mà chất liệu là một số ít đoạn phim quay bằng phim nhựa Super 8mm, còn lại chủ yếu là các định dạng băng video (Hi-8, VHS…), 200 tấm hình chụp được lựa trong vali ảnh lưu trữ khổng lồ, những đoạn âm thanh và những tin nhắn trả lời tự động… dài tổng cộng 160 giờ, do chính Caouette thực hiện trong suốt 20 năm. Bộ phim chắp vá từ những đoạn phim quay lại cuộc đời bấp bênh của chính tác giả, và tập trung vào người mẹ tâm thần của anh, đào sâu vào sự phức tạp giữa mối quan hệ của hai mẹ con anh, vừa là con, vừa là bạn và cuối cùng… là cha của bà mẹ bất hạnh!
Caouette thấm thía tình cảnh bi đát và những khía cạnh tối tăm của gia đình mình, và khao khát ghi hình lại chúng. Chiếc máy quay phim chính là vũ khí và phương tiện phòng vệ giúp anh có thể tồn tại được trong hoàn cảnh buồn thảm như thế. Nó là cảm hứng khởi đầu cho sự phát triển óc sáng tạo của anh với tư cách là một diễn viên, nhà biên kịch kiêm đạo diễn.
Caouette chỉ ngừng quay bộ phim tài liệu bất tận về cuộc đời mình khi bệnh tình của mẹ nặng lên. Sự việc này thôi thúc anh phải xếp máy quay lại, và bắt đầu quá trình ráp nối tất cả những gì thu thập được trong 20 năm, để trở thành một bộ phim hoàn chỉnh.
Kinh phí thực sự của Tarnation là 218,32 USD có thể được ghi thành từng khoản như sau: 149,47 USD cho các cuộn băng Hi-8. 33,57 USD cho các cuộn băng VHS. 10,27 USD tiền thuê camera adapter (bộ điều hợp máy quay), và 25 USD tiền thuê một đôi cánh thiên thần trong buổi tái hiện vở Blue Velvet bằng âm nhạc mà Caouette từng dàn dựng vào thời trung học.
Caouette ráp nối đống tư liệu khổng lồ kia bằng phần mềm iMovie được tích hợp sẵn trên máy tính iMac của người bạn trai. iMovie là phần mềm cắt dựng phim nghiệp dư dành cho gia đình và rất dễ sử dụng. Tarnation có lẽ là bộ phim truyện đầu tiên trên thế giới được cắt dựng hoàn toàn bằng iMovie. Không có đủ tiền để scan những bức ảnh, Caouette đã gắn những tấm hình ấy vào một bức tường trắng rồi quay phim chúng.
Khi bắt tay vào cắt dựng Tarnation, Jonathan Caouette mới 31 tuổi. Bộ phim chưa hoàn tất thì một bước ngoặt xảy đến làm thay đổi cuộc đời anh mãi mãi!
Vịt con xấu xí hóa thiên nga!
Lúc ấy đạo diễn John Cameron Mitchell đang chọn diễn viên cho phim Hedwig and the Angry Inch. Caouette gửi đến một cuốn băng xin thử vai, trong đó anh bố trí camera hướng về mình và nói, “Xin chào, tôi là Jonathan Caouette, một nhà làm phim nghiệp dư. Đây là một đoạn trích từ bộ phim của tôi”. Anh đưa vào cuốn băng casting ấy cảnh mở đầu khó quên của Tarnation, cảnh anh hồi 11 tuổi, hóa trang với mái tóc nhuộm màu, đang nhái lại cảnh mẹ anh bị bạo hành...
Tuy đạo diễn Mitchell cuối cùng không chọn Caouette vào bộ phim của mình, nhưng ông thích cuốn băng casting, và khuyến khích nhà làm phim trẻ này hoàn tất nó. Sau đó, Caouette tình cờ biết được sắp hết thời hạn nộp phim cuối cùng tại MIX - LHP New York thử nghiệm dành cho người đồng tính (New York Lesbian & Gay Experimental Film Festival). Được Stephen Winter - giám đốc nghệ thuật của MIX khuyến khích và trở thành nhà sản xuất của Tarnation, Caouette tạm biệt nghề gác cửa ở Manhattan và lao vào cuộc marathon cắt dựng ngày đêm bộ phim Tarnation trên chiếc máy tính iMac.
Trong ba tuần, một bản dựng thô dài 2 giờ rưỡi đã hoàn thành, kể lại cuộc đời bất hạnh của anh nhưng bao trùm là chủ đề tình yêu dành cho gia đình tỏa sáng trong suốt bộ phim. Tarnation chính thức ra mắt tại MIX vào tháng 11/2003. Đạo diễn John Cameron Mitchell rất thích bộ phim và giới thiệu cho bạn mình là đạo diễn nổi tiếng Gus Van Sant (cũng là người đồng tính).
Gus xúc động sâu sắc khi xem phim, ông mô tả Tarnation là “độc đáo một cách đặc sắc” và là loại phim mà ông đã chờ đợi xem kể từ thập niên 1970. Gus đề nghị Mitchell cùng với mình làm giám đốc sản xuất cho Tarnation, với mục đích giới thiệu rộng rãi bộ phim ra thế giới.
Với sự góp sức của Mitchell, Winter và nhà dựng phim Brian A. Kates, Caouette quay thêm vài đoạn phim mới và cắt dựng bộ phim xuống còn khoảng 90 phút, để chiếu tại LHP Sundance 2004 trong mục Frontier (Ranh giới). Dù một số người xem cho rằng Tarnation chỉ là một bộ phim gia đình được tô son điểm phấn, trong đó tác giả say sưa với việc tự bi kịch hóa mình một cách lộ liễu. Nhưng thực sự đây là bộ phim mang lại cảm xúc cho bất cứ ai xem. Đã có khá nhiều người rơi lệ trong những buổi chiếu tại Sundance.
Dù xuất hiện chính thức tại Sundance, nhưng tiếng vang của bộ phim đã giúp nó được mời xuất hiện trong hạng mục Director’s Fortnight (Vinh danh đạo diễn) của LHP Cannes năm đó. Cho tới lúc ấy, Tarnation chỉ được chiếu tại các LHP bằng kỹ thuật số, muốn đến Cannes phải có bản phim nhựa. Giờ chót, Wellspring - Hãng chuyên phát hành phim nghệ thuật - đã giành được quyền phát hành Tarnation, và đồng ý bỏ tiền in bản phim nhựa 35mm cho bộ phim tới Cannes, và sau đó là LHP Toronto… nơi nào bộ phim cũng được đánh giá rất cao.
Để đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật và hợp pháp cho việc phát hành rộng rãi, Wellspring đã phải bỏ thêm 400.000 USD để in các bản phim nhựa, làm lại âm thanh, chỉnh sửa màu sắc…, và phần lớn số tiền trên được dùng để trả tiền bản quyền các ca khúc và nhạc nền phim.
Tarnation đạt doanh thu trên 1 triệu USD và đoạt nhiều giải thưởng quốc tế: Phim tài liệu hay nhất của Hiệp hội phê bình phim quốc gia, Giải Tinh thần độc lập, Giải Gotham, và LHP quốc tế Los Angeles và London. Một số người thắc mắc phân loại Tarnation như thế nào - nó có phải là phim tài liệu? Phim thử nghiệm hay có ý thức Nghệ thuật? Caouette nói “Tarnation là sự kết hợp giữa các loại phim đó. Cuộc đời như thế nào thì trên phim diễn ra như thế ấy!”
Tấm gương sáng cho các nhà làm phim độc lập
Jonathan Caouette bất ngờ nổi tiếng và trở thành một nhà làm phim độc lập tiêu biểu. Anh tự học và có tài làm phim bẩm sinh. Tarnation vừa khó quên vừa điên cuồng, với một ý thức mạnh mẽ về nhịp điệu. Bà Shari Frilot - người lập trình cho LHP Sundance đã gọi Caouette là “Nhà làm phim tự sự bẩm sinh”, và tuyên dương Tarnation là một ví dụ tiêu biểu, có tác động lớn cho tương lai của dòng phim độc lập được sản xuất ngay tại nhà.
“Tarnation là một lời phát biểu rất mạnh mẽ về việc làm phim kinh phí thấp,” bà nói. “Đó là một minh chứng rằng bất cứ ai cũng có thể làm phim chỉ bằng những công cụ đơn giản rẻ tiền sẵn có. Thật lý thú và đầy khích lệ khi thấy bao nhiêu việc có thể được làm bằng những thứ thật nhỏ nhoi.”
“Mọi người cho rằng một ngày nào đó, việc quay phim sẽ dễ dàng được tiếp cận và không tốn kém như viết, và giờ thực tế là vậy” Gus Van Sant nói. “Thay vì bỏ tiền mua một cái máy đánh chữ, bạn có thể làm những bộ phim có âm thanh và in chúng ra một đĩa DVD… Giờ đây các nhà làm phim có đủ điều kiện để làm việc. Không còn cái cớ nào, không còn trở ngại hay chần chừ nào. Hoặc là bạn khởi quay bộ phim của mình, hoặc không phải là nhà làm phim!”
Bá Vũ
Bản quyền © Báo điện tử Thể thao & Văn hóa - TTXVN