Tôi đi giám định xương hổ
Ngày xuân xin giới thiệu với bạn đọc bài viết của TS khảo cổ Vũ Thế Long về chuyện hổ, những lần giám định xương hổ, đặc biệt là những kỷ niệm nực cười về những thứ hổ rởm được mua bán trên thị trường bị ông “bắt bài”.
(TT&VH) - LTS: Là nhà khảo cổ học, nghề của TS Vũ Thế Long là giám định, nghiên cứu những mẩu xương trong di chỉ khảo cổ cũng như các hóa thạch thú rừng nằm sâu trong trầm tích cứng như đá. Ông đã gặp nhiều xương răng hổ và đôi khi cũng được mời tham gia vào giám định những bộ xương hổ. Ngày Xuân, ông kể lại dăm câu chuyện về hổ, đặc biệt là những kỷ niệm nực cười về những thứ hổ rởm được mua bán trên thị trường bị ông “bắt bài”.
Từ xương răng hổ trong Hoàng thành
Chẳng biết từ bao giờ con người mới biết nấu xương động vật thành cao để làm thuốc bổ, thuốc chữa bệnh. Theo tôi biết thì trong thời Hùng Vương ba bốn nghìn năm trước, người Việt mình cũng chưa biết nấu cao là gì. Những xương động vật tìm thấy trong các di chỉ khảo cổ học thời các vua Hùng tuy có bị đập vỡ để lấy tủy nhưng xương vẫn còn cứng lắm, không bị ninh nhừ như những bã xương sau khi nấu cao vứt bỏ đi. Nhiều di chỉ còn tìm thấy những bộ xương khá đầy đủ của một con vật, đôi khi còn có cả những cặp sừng nai sừng hươu khá hoàn chỉnh.
Trong số những di tích xương tìm thấy thuộc khu Hoàng thành Thăng Long Hà Nội, Tôi đã thấy nhiều khúc xương được cưa cắt rất cẩn thận như kiểu cưa xương để... nấu cao. Trong số đó, có sừng hươu nai, xương khỉ, xương voi và cả xương răng hổ. Có người phỏng đoán là có thể vua chúa sống trong Hoàng thành Thăng Long qua các triều đại xưa đã tổ chức... nấu cao trong khu vực Hoàng thành. Tuy nhiên, không có bằng chứng chắc chắn cho việc đó. Tôi đã xem nấu cao và thấy sau khi nấu cao thì xương hay sừng con vật bị gạn hết phần keo hữu cơ, chỉ còn lại những khúc xương sừng bở tơi như cục phấn, những xương bã cao ấy khó mà tồn tại lâu dài trong lòng đất được nên tìm di tích xương nấu cao cũng là chuyện rất khó mà chỉ có khả năng tìm thấy các tư liệu gián tiếp mà thôi.
Người đời thường thêu dệt nhiều câu chuyện ly kỳ về nồi cao hổ, về công dụng của cao hổ. Nhưng đa phần toàn là những chuyện hoang đường!
Học trong rừng đụng dấu chân hổ
Ngày tôi còn nhỏ, luật bảo vệ môi trường chưa ra đời. Chưa có các điều luật về cấm săn hổ. Thậm chí, thời ấy ai bắn được hổ, săn được voi hay hạ gục được bò tót còn được báo chí ca ngợi như là dũng sĩ. Tôi còn nhớ thuở cắp sách đến trường còn được xem những cuốn truyện tranh phát hành cho thiếu nhi đọc, người ta ca ngợi những thanh niên dân tộc dũng cảm đã hạ gục nhiều hổ dữ, voi, bò tót để bảo vệ bản làng. Chúng tôi xem chuyện tranh mà phục lăn và nghĩ rằng có ngày mình sẽ săn được một con cọp để bảo vệ trâu bò, dân bản.
Khi vào đại học, tôi theo học ngành Động vật học nên phải đi thực tập vào rừng săn bắn thu mẫu vật. Chúng tôi phải học cách đổ chì đúc đạn, học cách tra ngòi nổ, thuốc súng để làm đạn săn và học cả kỹ thuật săn hổ, săn lợn rừng.
Ngày ấy, lũ sinh viên sơ tán phải tự chặt cây làm giảng đường, làm nhà mà ở để tránh máy bay Mỹ giữa rừng Thái Nguyên. Là sinh viên khoa Sinh nên chúng tôi được ở sâu nhất giữa rừng. Học Sinh vật mà ở ngay trong rừng thì không có trường nào trên thế giới này có điều kiện sống và học thực tế như vậy.
Hôm ấy, người ta săn được một con cầy mang qua cửa lớp, giáo sư Đào Văn Tiến thầy dạy chúng tôi cho cả lớp tạm dừng để xem con cầy mới săn được. Thầy lấy tay dí vào cái tuyến xạ hương của con vật và quyệt vào mũi cho tôi ngửi. Một mùi hương hăng hắc rất lạ mà tôi chưa từng được ngửi trong đời. Thầy bảo: “Đây là một loại hương liệu quý mà dân Ả Rập thường tìm mua làm thuốc”. Tôi buột mồm nói: “Giá như săn được nhiều cầy hương lấy xạ làm nước hoa đem bán thì hẳn là giàu to !”. Thầy mắng ngay: “Đang đi học mà đã nghĩ đến chuyện làm giàu! Kinh tế lắm nó hỏng người!”. Ngày ấy săn bắn thú rừng chưa bị cấm nhưng thầy đã nhìn xa thấy rộng mà dạy chúng tôi phải biết giữ gìn và bảo vệ thiên nhiên. Từ đó, chúng tôi có ý thức hơn về việc khai thác thú rừng và bảo vệ nguồn gien quý hiếm. Câu ấy tôi nhớ cho đến già “Kinh tế lắm nó hỏng người!!!”.
Tôi nhớ mãi buổi chiều hôm ấy, lũ bạn gái trong lớp vào rừng hái củi về nộp bếp ăn tập thể hớt hơ hớt hải báo cáo: “Bên bờ suối có vết chân hổ”. Cả lớp vội vàng ôm súng chạy ra xem sự thể ra sao. Thầy tôi thận trọng quan sát những lốt chân còn rõ trên đám cát bên suối. Nghĩ ngợi một lúc, thầy bảo: “Đây có thể là vết chân hổ! Hổ về làng thường là con hổ già, chúng hay bắt chó, lợn và trâu bò. Đôi khi vồ cả người, tuy người không phải là thức ăn chính của hổ. Cần phải cảnh giác”. Thế là cả lớp tôi họp lại, phân công nhau thay ca canh gác cả mấy đêm liền. Lũ con gái thì cài cửa liếp cho thật chặt không dám bén mảng ra bờ suối. Bọn con trai thì thay nhau tổ ba người ôm khẩu K44 ngồi rình ở góc lán. Nhưng rốt cục hổ chẳng thấy đâu, cũng chẳng có con chó con lợn nào bị bắt cả.
Chuyên gia bảo tàng với mẫu sọ con hổ chết ở Sở thú TP.HCM (làm giáo cụ trực quan)
Vui buồn chuyện “giám định hổ”
Tốt nghiệp, tôi được phân công làm nghiên cứu cổ sinh vật trong Viện Khảo cổ học. Xin kể dăm câu chuyện nực cười về những thứ hổ rởm, xương hổ mà tôi đã được gặp trong quá trình “hành nghề”.
Hổ nặng như chì. Có một lần, cánh mua hổ mời tôi tới xem một bộ xương hổ. Lần này, đích thực là một con hổ khá lớn. Kích thước bộ xương cho thấy nó nhỉnh hơn con bê. Người thợ săn đã cẩn thận khi róc thịt để giữ xương. Người ta không tháo khớp, lọc hết gân mà giữ lại một chút thịt và gân khô để cho các đốt sống, cả cái đuôi dài và các phần xương vẫn còn dính vào nhau. Thoáng nhìn tôi đã nhận ra ngay đấy là hổ thật. Khi hỏi đến giá cả, tôi chịu, không biết khuyên thế nào vì tôi có mua bán xương hổ bao giờ đâu mà biết. Nghe họ mặc cả, ngã giá và thỏa thuận sẽ bán theo cân lạng... Tôi cáo lui ra về.
Mấy tuần sau, đang trên đường lên Tây Bắc công tác, ông bạn tôi gọi điện lên thông báo: “Bọn tớ đã bắc nồi chuẩn bị cạo xương đem nấu thì hỡi ôi! Trong cái ống tủy dọc xương sống người ta đã đổ vào cả một thỏi chì dài ngoằng”. Rốt cuộc, kẻ bán xương bị lộ tẩy. Chuyện mua bán tiếp tục ra sao tôi cũng chẳng hỏi lại. Cũng chẳng biết số phận của bộ xương hổ nặng như chì này đi về đâu.
Phù phép biến gấu thành hổ. Đang ngồi trong phòng thí nghiệm, có điện của viện trưởng gọi. Ông bảo: “Chiều nay, một xí nghiệp dược phẩm cho người chuyển lô xương “hổ” về nhờ viện ta giám định, anh chuẩn bị để kiểm tra lô xương này nhé”.
Chiều hôm ấy, người ta chuyển đến cho chúng tôi hàng tạ xương hổ nói là mua để nấu cao nhưng phòng kỹ thuật còn đôi chút nghi ngờ nên mời tôi giám định cho khách quan. Lôi trong các bao tải ra, tôi nhận ra ngay những chiếc sọ gấu còn nguyên vẹn và cả lô xương gấu khá đầy đủ. Có điều kỳ lạ là tất cả các xương cánh tay của gấu đều bị khoét ở phần đầu khớp những cái lỗ dài dài mà dân thu mua xương hổ nấu cao thường lấy đó làm tiêu chí để phân biệt xương hổ với các xương thú khác. Con gấu thì to gần bằng con hổ. Sọ gấu cũng có răng nanh nhe ra như răng hổ nhưng nếu không phải là người nghiên cứu hoặc tay mua xương có kinh nghiệm thì cũng khó mà nhận ra được. Thế là lũ buôn gian bán lận đã dở trò khoét thêm cái lỗ mà họ thường gọi là lỗ nguyệt hay lỗ thông thiên để đánh lừa người thu mua.
May thay, chuyện bịp bợm đã bị lật tẩy.
TS Vũ Thế Long (ngoài cùng bên phải) trong chuyến điền dã về cuộc sống của loài hổ
và các động vật hoang dã ở Tây Nguyên năm 2000
Nanh hổ, vuốt hổ, gân hổ và pín hổ. Năm ấy, tôi được mời tham dự một chương trình điều tra tình hình buôn bán động vật hoang dã nhằm bảo vệ loài hổ. Tôi có dịp lân la khắp các cửa hiệu thuốc Bắc, thuốc Nam, các khu du lịch, các cửa hiệu thú rừng và cả trong những bản làng hẻo lánh nằm giáp biên giới Lào, Campuchia... Đi đâu cũng thấy người ta công khai bày bán đủ loại cao, rượu và các sản vật được khoe là từ hổ mà ra.
Vào Đà Lạt, gã bán thuốc cứ nằn nì mời chúng tôi uống thứ rượu mà trong bình ngâm đến hơn chục cái vật mà hắn cố thuyết chúng tôi đó chính là “pín hổ chính cống”. Là người làm nghiên cứu động vật chúng tôi chẳng lạ gì cấu tạo giải phẫu của cái dương vật hổ cả nhưng hắn cứ luôn mồm quả quyết với khách hàng đó là pín hổ chính hiệu và cố ép mọi người uống thử tợp rượu chào hàng miễn phí. Người trần mắt thịt có dịp vào sở thú có ai nom rõ cái pín hổ nó hình thù ra sao. Ngay đến phân biệt hổ đực hổ cái cũng còn khó. Thế là lão bán thuốc cứ tha hồ mà ba hoa bịp bợm. Tôi cũng vờ làm một tợp chỉ cốt chụp được mấy tấm hình làm bằng chứng cho nghiên cứu của mình.
Cái vuốt hổ bán cả chục cả trăm cái thì thường là vuốt gấu và có loại làm bằng sừng trâu đẽo gọt khá công phu. Nanh hổ thì trăm phần trăm đổ bằng nhựa pha màu nom hệt như nanh thật mà khối kẻ tin sái cổ.
Tôi đến cửa một tiệm thuốc Bắc đường Lãn Ông trong quận 5, TP.HCM thấy người ta bày cả một chùm chân “hổ” phía trên có các búi gân dài lê thê. Cái “chân hổ” này họ cố tình để lại một miếng da vàng vàng và dùng mực tàu vẽ những cái vằn vằn như vằn trên lưng cọp. Lạ thay, bàn chân hổ thì làm gì có vằn mà họ cứ phịa ra các loại vằn cho nó “hổ”. Hay nhất là bên trong chân hổ lại lòi ra mấy khúc xương khô còn nguyên mà với tôi, nhắm mắt lại sờ tay cũng biết ấy là xương của thú ăn cỏ. Ông chủ cứ quả quyết với tôi ấy là gân hổ thứ thiệt và chân hổ thiệt. Tôi vờ đặt mua để gửi cho bạn ở tận nước ngoài và xin chụp một kiểu ảnh để làm mẫu đặt hàng. Gã chủ quán giẫy nẩy cương quyết không cho chụp. Thế là tôi đành phải dở sổ tay ra vẽ lại hình cái “chân hổ đáng xấu hổ này” để đưa vào báo cáo khoa học của mình.
Cái thời kỳ săn hổ được coi là anh hùng, được coi là dũng sĩ đã vĩnh viễn qua rồi. Ngày nay, hổ và những khu rừng hoang cuối cùng của chúng cần phải được bảo vệ và gìn giữ vì đó là báu vật của nhân loại.
Xấu hổ thay những kẻ săn lùng, giết hại, tiêu thụ và bao che cho bọn hổ tặc! Xấu hổ thay lũ buôn gian bán lận nhưng mượn oai cọp để lừa người!
Từ xương răng hổ trong Hoàng thành
 được trải ra nền đất |
Trong số những di tích xương tìm thấy thuộc khu Hoàng thành Thăng Long Hà Nội, Tôi đã thấy nhiều khúc xương được cưa cắt rất cẩn thận như kiểu cưa xương để... nấu cao. Trong số đó, có sừng hươu nai, xương khỉ, xương voi và cả xương răng hổ. Có người phỏng đoán là có thể vua chúa sống trong Hoàng thành Thăng Long qua các triều đại xưa đã tổ chức... nấu cao trong khu vực Hoàng thành. Tuy nhiên, không có bằng chứng chắc chắn cho việc đó. Tôi đã xem nấu cao và thấy sau khi nấu cao thì xương hay sừng con vật bị gạn hết phần keo hữu cơ, chỉ còn lại những khúc xương sừng bở tơi như cục phấn, những xương bã cao ấy khó mà tồn tại lâu dài trong lòng đất được nên tìm di tích xương nấu cao cũng là chuyện rất khó mà chỉ có khả năng tìm thấy các tư liệu gián tiếp mà thôi.
Người đời thường thêu dệt nhiều câu chuyện ly kỳ về nồi cao hổ, về công dụng của cao hổ. Nhưng đa phần toàn là những chuyện hoang đường!
Học trong rừng đụng dấu chân hổ
Ngày tôi còn nhỏ, luật bảo vệ môi trường chưa ra đời. Chưa có các điều luật về cấm săn hổ. Thậm chí, thời ấy ai bắn được hổ, săn được voi hay hạ gục được bò tót còn được báo chí ca ngợi như là dũng sĩ. Tôi còn nhớ thuở cắp sách đến trường còn được xem những cuốn truyện tranh phát hành cho thiếu nhi đọc, người ta ca ngợi những thanh niên dân tộc dũng cảm đã hạ gục nhiều hổ dữ, voi, bò tót để bảo vệ bản làng. Chúng tôi xem chuyện tranh mà phục lăn và nghĩ rằng có ngày mình sẽ săn được một con cọp để bảo vệ trâu bò, dân bản.
Khi vào đại học, tôi theo học ngành Động vật học nên phải đi thực tập vào rừng săn bắn thu mẫu vật. Chúng tôi phải học cách đổ chì đúc đạn, học cách tra ngòi nổ, thuốc súng để làm đạn săn và học cả kỹ thuật săn hổ, săn lợn rừng.
Ngày ấy, lũ sinh viên sơ tán phải tự chặt cây làm giảng đường, làm nhà mà ở để tránh máy bay Mỹ giữa rừng Thái Nguyên. Là sinh viên khoa Sinh nên chúng tôi được ở sâu nhất giữa rừng. Học Sinh vật mà ở ngay trong rừng thì không có trường nào trên thế giới này có điều kiện sống và học thực tế như vậy.
Hôm ấy, người ta săn được một con cầy mang qua cửa lớp, giáo sư Đào Văn Tiến thầy dạy chúng tôi cho cả lớp tạm dừng để xem con cầy mới săn được. Thầy lấy tay dí vào cái tuyến xạ hương của con vật và quyệt vào mũi cho tôi ngửi. Một mùi hương hăng hắc rất lạ mà tôi chưa từng được ngửi trong đời. Thầy bảo: “Đây là một loại hương liệu quý mà dân Ả Rập thường tìm mua làm thuốc”. Tôi buột mồm nói: “Giá như săn được nhiều cầy hương lấy xạ làm nước hoa đem bán thì hẳn là giàu to !”. Thầy mắng ngay: “Đang đi học mà đã nghĩ đến chuyện làm giàu! Kinh tế lắm nó hỏng người!”. Ngày ấy săn bắn thú rừng chưa bị cấm nhưng thầy đã nhìn xa thấy rộng mà dạy chúng tôi phải biết giữ gìn và bảo vệ thiên nhiên. Từ đó, chúng tôi có ý thức hơn về việc khai thác thú rừng và bảo vệ nguồn gien quý hiếm. Câu ấy tôi nhớ cho đến già “Kinh tế lắm nó hỏng người!!!”.
Tôi nhớ mãi buổi chiều hôm ấy, lũ bạn gái trong lớp vào rừng hái củi về nộp bếp ăn tập thể hớt hơ hớt hải báo cáo: “Bên bờ suối có vết chân hổ”. Cả lớp vội vàng ôm súng chạy ra xem sự thể ra sao. Thầy tôi thận trọng quan sát những lốt chân còn rõ trên đám cát bên suối. Nghĩ ngợi một lúc, thầy bảo: “Đây có thể là vết chân hổ! Hổ về làng thường là con hổ già, chúng hay bắt chó, lợn và trâu bò. Đôi khi vồ cả người, tuy người không phải là thức ăn chính của hổ. Cần phải cảnh giác”. Thế là cả lớp tôi họp lại, phân công nhau thay ca canh gác cả mấy đêm liền. Lũ con gái thì cài cửa liếp cho thật chặt không dám bén mảng ra bờ suối. Bọn con trai thì thay nhau tổ ba người ôm khẩu K44 ngồi rình ở góc lán. Nhưng rốt cục hổ chẳng thấy đâu, cũng chẳng có con chó con lợn nào bị bắt cả.
Chuyên gia bảo tàng với mẫu sọ con hổ chết ở Sở thú TP.HCM (làm giáo cụ trực quan)
Tốt nghiệp, tôi được phân công làm nghiên cứu cổ sinh vật trong Viện Khảo cổ học. Xin kể dăm câu chuyện nực cười về những thứ hổ rởm, xương hổ mà tôi đã được gặp trong quá trình “hành nghề”.
Hổ nặng như chì. Có một lần, cánh mua hổ mời tôi tới xem một bộ xương hổ. Lần này, đích thực là một con hổ khá lớn. Kích thước bộ xương cho thấy nó nhỉnh hơn con bê. Người thợ săn đã cẩn thận khi róc thịt để giữ xương. Người ta không tháo khớp, lọc hết gân mà giữ lại một chút thịt và gân khô để cho các đốt sống, cả cái đuôi dài và các phần xương vẫn còn dính vào nhau. Thoáng nhìn tôi đã nhận ra ngay đấy là hổ thật. Khi hỏi đến giá cả, tôi chịu, không biết khuyên thế nào vì tôi có mua bán xương hổ bao giờ đâu mà biết. Nghe họ mặc cả, ngã giá và thỏa thuận sẽ bán theo cân lạng... Tôi cáo lui ra về.
Mấy tuần sau, đang trên đường lên Tây Bắc công tác, ông bạn tôi gọi điện lên thông báo: “Bọn tớ đã bắc nồi chuẩn bị cạo xương đem nấu thì hỡi ôi! Trong cái ống tủy dọc xương sống người ta đã đổ vào cả một thỏi chì dài ngoằng”. Rốt cuộc, kẻ bán xương bị lộ tẩy. Chuyện mua bán tiếp tục ra sao tôi cũng chẳng hỏi lại. Cũng chẳng biết số phận của bộ xương hổ nặng như chì này đi về đâu.
Phù phép biến gấu thành hổ. Đang ngồi trong phòng thí nghiệm, có điện của viện trưởng gọi. Ông bảo: “Chiều nay, một xí nghiệp dược phẩm cho người chuyển lô xương “hổ” về nhờ viện ta giám định, anh chuẩn bị để kiểm tra lô xương này nhé”.
Chiều hôm ấy, người ta chuyển đến cho chúng tôi hàng tạ xương hổ nói là mua để nấu cao nhưng phòng kỹ thuật còn đôi chút nghi ngờ nên mời tôi giám định cho khách quan. Lôi trong các bao tải ra, tôi nhận ra ngay những chiếc sọ gấu còn nguyên vẹn và cả lô xương gấu khá đầy đủ. Có điều kỳ lạ là tất cả các xương cánh tay của gấu đều bị khoét ở phần đầu khớp những cái lỗ dài dài mà dân thu mua xương hổ nấu cao thường lấy đó làm tiêu chí để phân biệt xương hổ với các xương thú khác. Con gấu thì to gần bằng con hổ. Sọ gấu cũng có răng nanh nhe ra như răng hổ nhưng nếu không phải là người nghiên cứu hoặc tay mua xương có kinh nghiệm thì cũng khó mà nhận ra được. Thế là lũ buôn gian bán lận đã dở trò khoét thêm cái lỗ mà họ thường gọi là lỗ nguyệt hay lỗ thông thiên để đánh lừa người thu mua.
May thay, chuyện bịp bợm đã bị lật tẩy.
TS Vũ Thế Long (ngoài cùng bên phải) trong chuyến điền dã về cuộc sống của loài hổ
và các động vật hoang dã ở Tây Nguyên năm 2000
Vào Đà Lạt, gã bán thuốc cứ nằn nì mời chúng tôi uống thứ rượu mà trong bình ngâm đến hơn chục cái vật mà hắn cố thuyết chúng tôi đó chính là “pín hổ chính cống”. Là người làm nghiên cứu động vật chúng tôi chẳng lạ gì cấu tạo giải phẫu của cái dương vật hổ cả nhưng hắn cứ luôn mồm quả quyết với khách hàng đó là pín hổ chính hiệu và cố ép mọi người uống thử tợp rượu chào hàng miễn phí. Người trần mắt thịt có dịp vào sở thú có ai nom rõ cái pín hổ nó hình thù ra sao. Ngay đến phân biệt hổ đực hổ cái cũng còn khó. Thế là lão bán thuốc cứ tha hồ mà ba hoa bịp bợm. Tôi cũng vờ làm một tợp chỉ cốt chụp được mấy tấm hình làm bằng chứng cho nghiên cứu của mình.
Cái vuốt hổ bán cả chục cả trăm cái thì thường là vuốt gấu và có loại làm bằng sừng trâu đẽo gọt khá công phu. Nanh hổ thì trăm phần trăm đổ bằng nhựa pha màu nom hệt như nanh thật mà khối kẻ tin sái cổ.
Tôi đến cửa một tiệm thuốc Bắc đường Lãn Ông trong quận 5, TP.HCM thấy người ta bày cả một chùm chân “hổ” phía trên có các búi gân dài lê thê. Cái “chân hổ” này họ cố tình để lại một miếng da vàng vàng và dùng mực tàu vẽ những cái vằn vằn như vằn trên lưng cọp. Lạ thay, bàn chân hổ thì làm gì có vằn mà họ cứ phịa ra các loại vằn cho nó “hổ”. Hay nhất là bên trong chân hổ lại lòi ra mấy khúc xương khô còn nguyên mà với tôi, nhắm mắt lại sờ tay cũng biết ấy là xương của thú ăn cỏ. Ông chủ cứ quả quyết với tôi ấy là gân hổ thứ thiệt và chân hổ thiệt. Tôi vờ đặt mua để gửi cho bạn ở tận nước ngoài và xin chụp một kiểu ảnh để làm mẫu đặt hàng. Gã chủ quán giẫy nẩy cương quyết không cho chụp. Thế là tôi đành phải dở sổ tay ra vẽ lại hình cái “chân hổ đáng xấu hổ này” để đưa vào báo cáo khoa học của mình.
Cái thời kỳ săn hổ được coi là anh hùng, được coi là dũng sĩ đã vĩnh viễn qua rồi. Ngày nay, hổ và những khu rừng hoang cuối cùng của chúng cần phải được bảo vệ và gìn giữ vì đó là báu vật của nhân loại.
Xấu hổ thay những kẻ săn lùng, giết hại, tiêu thụ và bao che cho bọn hổ tặc! Xấu hổ thay lũ buôn gian bán lận nhưng mượn oai cọp để lừa người!
TS Vũ Thế Long
Bản quyền © Báo điện tử Thể thao & Văn hóa - TTXVN