Ăn Tết kiểu Ba Tư
Là một trong những lễ đón năm mới có truyền thống lâu đời nhất thế giới, hội Nowruz của người dân Iran gợi nhớ lại thời kỳ xa xưa của xứ sở thần thoại.
(TT&VH Cuối tuần) - Là một trong những lễ đón năm mới có truyền thống lâu đời nhất thế giới, hội Nowruz của người dân Iran gợi nhớ lại thời kỳ xa xưa của xứ sở thần thoại.
Lễ mừng năm mới Nowruz có khởi nguyên từ Bái Hỏa giáo ở Iran, được tổ chức để thể hiện tình yêu và mối liên hệ giữa đấng tạo hóa và tạo vật vĩ đại nhất của ngài, thế giới thực. Mặc dù ngày nay những ý nghĩa tôn giáo và thần thánh của lễ hội không còn nữa, nó vẫn đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội không chỉ của người Iran, mà cả một vùng rộng lớn từ Địa Trung Hải đến Pakistan, lãnh thổ của đế chế Ba Tư trước kia.
Lịch sử
Từ Norwuz là một từ ghép trong tiếng Ba Tư bao gồm hai từ, “now” có nghĩa là “tươi mới”, còn “ruz” có nghĩa là “ngày” hay “thời gian”. Kết hợp lại, nowruz có nghĩa đen là “ngày mới”. Lễ Nowruz Ba Tư chính thức bắt đầu vào ngày đầu tiên của mùa xuân, thường là ngày 21 tháng 3. Trong tâm chí người dân Iran, từ nowruz mang tới những hình ảnh đầy màu sắc không chỉ mang màu sắc tôn giáo, dân tộc, mà cả đời sống, xã hội. Người DoThái, người theo Bái Hỏa giáo, người Armenia, người Iran ở Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nước Trung Á cũng ăn mừng lễ Nowruz với sự tưng bừng không thua kém. Lễ hội có nguồn gốc từ tận thế kỷ IV trước công nguyên, trải qua nhiều nền văn minh, Achaedmenid, Babylon, Persepolis và Iran ngày nay.
Việc chuẩn bị cho lễ Nowruz bắt đầu vào đầu tháng 3 với lễ gieo hạt giống các loại đậu, lúa mì và lúa mạch, những lương thực chủ đạo ở vùng Trung Đông, để cầu cho một vụ mùa tốt tươi vào thời điểm chuyển giao năm mới, cũng như lễ quét dọn nhà cửa, rửa thảm, sơn lại nhà, quét sân trước và các đồ lễ, bắt nguồn từ quan điểm của Bái Hóa giảo rằng sự sạch sẽ sẽ giúp đuổi tà ma khỏi nhà.
Sau lễ gieo hạt giống và quét dọn nhà cửa, là lễ mua sắm cho năm mới. Mọi thành viên trong một gia đình Iran sẽ cùng nhau đến hiệu may, đo và cắt những bộ quần áo mới, giày, mũ cũng phải là đồ mới toanh. Thức ăn, các vật trang trí ngày tết, nến và hoa quả cũng sẽ được mua trong thời gian này. Các bà nội trợ Iran khéo léo cũng sẽ làm nhiều loại bánh mì, bánh ngọt, may những bộ quần áo đặc biệt cho con nhỏ chuẩn bị cho ngày lễ lớn. Kết thúc cuộc mua sắm đầu năm, các gia đình sẽ tạt qua ngân hàng để rút một số tiền mang tính tượng trưng gồm những đồng xu hoặc đồng bạc giấy mới tinh, cầu tài cầu lộc.
Những anh hề và các buổi lễ trang trọng
Trong quá khứ, lễ hội Nowruz quan trọng đến mức trong vòng một tháng lễ hội diễn ra, thị trưởng các thành phố trên toàn đế quốc Ba Tư phải nhường quyền điều hành thành phố cho một người điều hành lễ hội và sáu đại biểu khác do người dân chọn ra. Tuy nhiên, cùng với thời gian, đặc biệt là sau khi Iran rơi vào tay những người Ả-rập, những người thống trị mới không thể nào để dân bản xứ nắm quyền, dù chỉ trong khoảnh khắc, đã hạ cấp người điều hành lễ hội xuống còn một nhân vật vui nhộn, gây cười được đặt tên là Haji Firuz, một chú hề mặt bôi đen, mặc quần áo đỏ, đeo trống cơm và hát vang bài ca “Haji Firuz, chỉ một lần trong năm!” Mọi người sẽ tụ tập quanh những chú hề đó cùng đoàn nhạc công của anh ta, để nghe những điệu nhạc và tiếng trống sôi động chào năm mới. Những người chơi nhạc hay nhất sẽ nhận được các cơn mưa đồng xu mới của đám đông thính giả. Những gia đình Iran giàu có thường mời riêng các Haji Firuz thiện nghệ về nhà để trình diễn cho vợ và các con gái, những người không được chen chúc trong đám đông ngoài phố để xem các Haji Firuz vỉa hè biểu diễn.
Các nghi lễ Nowruz chính thức bắt đầu vào buổi tối thứ Tư cuối cùng của năm cũ. Vào đầu giờ tối, pháo hoa sẽ được chuẩn bị và một buổi tiệc đặc biệt: lễ nhảy qua lửa, sẽ được cử hành. Những gia đình lớn ngồi quây quần quanh một đống lửa vĩ đại được đốt lên và các thanh niên can đảm nhất nhảy qua đống lửa đó, thay cho một lời chúc phúc toàn thể thành viên trong gia đình. Họ cũng cùng nhau chia sẻ trái cây, các loại đậu và những câu chuyện kể cho đến tận đêm khuya mà sau này các em nhỏ sẽ còn nhớ mãi trong đời mình. Sau khi tàn tiệc, lửa tắt, đống tro sẽ được gom lại, và giống như một dấu hiệu của mùa đông lạnh lẽo cùng những điều xui rủi, bị mang ra khỏi nhà và chôn sâu dưới cánh đồng. Người được giao trọng trách làm việc đó trở về nhà sau khi hoàn tất công việc được giao, gõ cửa, và đoạn đối thoại sau sẽ được lặp đi lặp lại ở mọi gia đình:
- Ai đấy?
- Tôi đây.
- Bạn từ đâu đến?
- Từ một đám cưới.
- Bạn mang theo gì?
- Hạnh phúc và niềm vui.
Sau đó cửa mới được mở và người báo tin được phép vào nhà.
Bàn Haft Sin và tối giao thừa
Trong những ngày diễn ra lễ chính thức, mỗi gia đình đều trang hoàng một bàn lễ Haft Sin gồm bảy chữ S, một truyền thống lâu đời và không thể thiếu. Những vật phẩm trên bàn tượng trưng cho bảy sáng tạo của thượng đế và những vị thần bất tử bảo vệ chúng. Haft Sin thay đổi cùng với thời gian, nhưng giữ nguyên ý nghĩa tượng trưng của mình. Mọi gia đình đều cố gắng bày biện một bàn Haft Sin đẹp nhất bởi nó không chỉ có ý nghĩa tinh thần và truyền thống, nó còn là nơi để khách đến nhà chiêm ngưỡng vào ngày lễ. Bảy chữ S của bàn Haft Sin bao gồm:
- Sabzeh, các hạt lúa mì, lúa mạch hay đậu được trồng trong một cái đĩa, tượng trưng cho sự tái sinh.
- Samanu, một chiếc bánh ngọt làm từ lúa mì non, tượng trưng cho sự sung túc.
- Senjed, quả nhót đắng khô, tượng trưng cho tình yêu.
- Sir, tỏi, tượng trưng cho thuốc.
- Sib, táo, tượng trưng cho sức khỏe và sắc đẹp.
- Somaq, quả sumac, tượng trưng cho mặt trời mọc.
- Và serkeh, giấm, tượng trưng cho tuổi tác và sự kiên nhẫn.
Haft Sin
Vào thời điểm giao thừa, tất cả các thành viên gia đình tụ tập xung quanh bàn Haft Sin, mặc quần áo mới và nắm trong tay những đồng xu sáng bóng để cầu may, cùng nhau chứng kiến một cái trứng xoay trên tấm gương để trên bàn, reo vui, hôn nhau, trao đổi những lời chúc mừng lễ Nowruz, rồi sau đó bắt đầu đi thăm họ hàng, người thân. Những buổi lễ kết thúc vào ngày thứ 13 của tháng thứ nhất trong năm mới theo âm lịch Ba Tư. Trong ngày này mọi người rời các ngôi làng và thị trấn để ra miền quê tận hưởng một ngày đẹp trời và từ ngày thứ 14, công việc trở lại bình thường.
Pha trộn giữa những đặc điểm mừng năm mới của cả phương tây và Á Đông, lễ Nowruz cho thấy sức sống và những giá trị trường tồn của xứ sở nghìn lẻ một đêm và dù ở thời hiện đại, như ở bất kỳ đâu, nó đã được cải biến nhiều để thích hợp với đời sống bận rộn, Nowruz vẫn là một trong những lễ mừng năm mới còn giữ được nhiều nét đẹp truyền thống nhất của thế giới đang được số hóa từng ngày.
Lễ mừng năm mới Nowruz có khởi nguyên từ Bái Hỏa giáo ở Iran, được tổ chức để thể hiện tình yêu và mối liên hệ giữa đấng tạo hóa và tạo vật vĩ đại nhất của ngài, thế giới thực. Mặc dù ngày nay những ý nghĩa tôn giáo và thần thánh của lễ hội không còn nữa, nó vẫn đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội không chỉ của người Iran, mà cả một vùng rộng lớn từ Địa Trung Hải đến Pakistan, lãnh thổ của đế chế Ba Tư trước kia.
Lịch sử
Từ Norwuz là một từ ghép trong tiếng Ba Tư bao gồm hai từ, “now” có nghĩa là “tươi mới”, còn “ruz” có nghĩa là “ngày” hay “thời gian”. Kết hợp lại, nowruz có nghĩa đen là “ngày mới”. Lễ Nowruz Ba Tư chính thức bắt đầu vào ngày đầu tiên của mùa xuân, thường là ngày 21 tháng 3. Trong tâm chí người dân Iran, từ nowruz mang tới những hình ảnh đầy màu sắc không chỉ mang màu sắc tôn giáo, dân tộc, mà cả đời sống, xã hội. Người DoThái, người theo Bái Hỏa giáo, người Armenia, người Iran ở Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nước Trung Á cũng ăn mừng lễ Nowruz với sự tưng bừng không thua kém. Lễ hội có nguồn gốc từ tận thế kỷ IV trước công nguyên, trải qua nhiều nền văn minh, Achaedmenid, Babylon, Persepolis và Iran ngày nay.
Nhảy qua lửa
Sau lễ gieo hạt giống và quét dọn nhà cửa, là lễ mua sắm cho năm mới. Mọi thành viên trong một gia đình Iran sẽ cùng nhau đến hiệu may, đo và cắt những bộ quần áo mới, giày, mũ cũng phải là đồ mới toanh. Thức ăn, các vật trang trí ngày tết, nến và hoa quả cũng sẽ được mua trong thời gian này. Các bà nội trợ Iran khéo léo cũng sẽ làm nhiều loại bánh mì, bánh ngọt, may những bộ quần áo đặc biệt cho con nhỏ chuẩn bị cho ngày lễ lớn. Kết thúc cuộc mua sắm đầu năm, các gia đình sẽ tạt qua ngân hàng để rút một số tiền mang tính tượng trưng gồm những đồng xu hoặc đồng bạc giấy mới tinh, cầu tài cầu lộc.
Những anh hề và các buổi lễ trang trọng
 Haji Firuz
|
Các nghi lễ Nowruz chính thức bắt đầu vào buổi tối thứ Tư cuối cùng của năm cũ. Vào đầu giờ tối, pháo hoa sẽ được chuẩn bị và một buổi tiệc đặc biệt: lễ nhảy qua lửa, sẽ được cử hành. Những gia đình lớn ngồi quây quần quanh một đống lửa vĩ đại được đốt lên và các thanh niên can đảm nhất nhảy qua đống lửa đó, thay cho một lời chúc phúc toàn thể thành viên trong gia đình. Họ cũng cùng nhau chia sẻ trái cây, các loại đậu và những câu chuyện kể cho đến tận đêm khuya mà sau này các em nhỏ sẽ còn nhớ mãi trong đời mình. Sau khi tàn tiệc, lửa tắt, đống tro sẽ được gom lại, và giống như một dấu hiệu của mùa đông lạnh lẽo cùng những điều xui rủi, bị mang ra khỏi nhà và chôn sâu dưới cánh đồng. Người được giao trọng trách làm việc đó trở về nhà sau khi hoàn tất công việc được giao, gõ cửa, và đoạn đối thoại sau sẽ được lặp đi lặp lại ở mọi gia đình:
- Ai đấy?
- Tôi đây.
- Bạn từ đâu đến?
- Từ một đám cưới.
- Bạn mang theo gì?
- Hạnh phúc và niềm vui.
Sau đó cửa mới được mở và người báo tin được phép vào nhà.
Bàn Haft Sin và tối giao thừa
Trong những ngày diễn ra lễ chính thức, mỗi gia đình đều trang hoàng một bàn lễ Haft Sin gồm bảy chữ S, một truyền thống lâu đời và không thể thiếu. Những vật phẩm trên bàn tượng trưng cho bảy sáng tạo của thượng đế và những vị thần bất tử bảo vệ chúng. Haft Sin thay đổi cùng với thời gian, nhưng giữ nguyên ý nghĩa tượng trưng của mình. Mọi gia đình đều cố gắng bày biện một bàn Haft Sin đẹp nhất bởi nó không chỉ có ý nghĩa tinh thần và truyền thống, nó còn là nơi để khách đến nhà chiêm ngưỡng vào ngày lễ. Bảy chữ S của bàn Haft Sin bao gồm:
- Sabzeh, các hạt lúa mì, lúa mạch hay đậu được trồng trong một cái đĩa, tượng trưng cho sự tái sinh.
- Samanu, một chiếc bánh ngọt làm từ lúa mì non, tượng trưng cho sự sung túc.
- Senjed, quả nhót đắng khô, tượng trưng cho tình yêu.
- Sir, tỏi, tượng trưng cho thuốc.
- Sib, táo, tượng trưng cho sức khỏe và sắc đẹp.
- Somaq, quả sumac, tượng trưng cho mặt trời mọc.
- Và serkeh, giấm, tượng trưng cho tuổi tác và sự kiên nhẫn.
Haft Sin
Pha trộn giữa những đặc điểm mừng năm mới của cả phương tây và Á Đông, lễ Nowruz cho thấy sức sống và những giá trị trường tồn của xứ sở nghìn lẻ một đêm và dù ở thời hiện đại, như ở bất kỳ đâu, nó đã được cải biến nhiều để thích hợp với đời sống bận rộn, Nowruz vẫn là một trong những lễ mừng năm mới còn giữ được nhiều nét đẹp truyền thống nhất của thế giới đang được số hóa từng ngày.
|
Hiện chưa có đường
bay thẳng từ Việt Nam đi Iran. Những ai muốn tham dự lễ hội Nowruz có
thể sử dụng Qatar Airways hoặc Emirates, hai hãng có đường bay
Bangkok-Tehran. Các trang web máy bay giá rẻ farecompare.com và
uk.fly.com cho biết vào mùa lễ hội giữa đến cuối tháng 3, vé khứ hồi
Bangkok-Tehran (với một điểm quá cảnh) là khoảng 950 USD. |
Trần Trọng
Bản quyền © Báo điện tử Thể thao & Văn hóa - TTXVN