Chuyện thường ngày ở tỉnh?! (Bài 2): "Tao Đàn thời nay"

Dù vô tình hay cố ý, dường như người ta đã đặt câu nói “To be or not to be” (tồn tại hay không tồn tại) để bàn về các Hội Văn học Nghệ thuật (VHNT) các tỉnh thành.

(TT&VH Cuối tuần) - Dù vô tình hay cố ý, dường như người ta đã đặt câu nói “To be or not to be” (tồn tại hay không tồn tại) để bàn về các Hội Văn học Nghệ thuật (VHNT) các tỉnh thành.

1. Diễn đàn của các hội là tạp chí hội, hội thảo, triển lãm, các đêm thơ nhạc do hội tổ chức được xem như mái nhà chung của giới làm văn nghệ địa phương.

Cái mái nhà chung này, nhiều lúc lại bị chính giới văn nghệ tự thán hoặc tự trào là chỗ tập trung những thanh cao lẫn ô trọc, nghĩa hiệp lẫn đê tiện, chính đạo lẫn gian tà, chân thật lẫn ngụy trá...

Trong quá khứ, nơi này từng giữ vai trò lịch sử của nó, không thể phủ nhận được. Trong suốt thời gian kháng chiến với nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền VHNT Cách mạng, giải phóng dân tộc thống nhất đất nước, đây là nơi trụ hạng hoặc thăng hạng của nhiều tác giả, nơi phát tiết của nhiều tài năng, nơi đâm chồi nảy lộc của những năng khiếu...

Ngoái lại lịch sử, thời phong kiến, cũng có “Tao Đàn” kiểu này, mà “chủ tịch Hội” chính là... vua, điều này cũng nói lên tầm quan trọng của việc duy trì các hội sinh hoạt văn học nghệ thuật từ địa phương tới quốc gia ở ta từ xưa tới nay. Trong thực tế đã có một tổ chức như Tao Đàn “nhị thập bát tú” hai mươi tám vì sao (tất nhiên cũng có sao mờ sao sáng), dù vậy, hai tiếng Tao Đàn độc đáo có dư ba rộng rãi cho đến bây giờ. Vấn đề là các Tao Đàn ngày nay, nhất là các Tao Đàn tỉnh lẻ, giờ ra sao?

2. Cái khó nhất ở địa phương là vấn đề cơ chế tổ chức và dung lượng thu nạp. Nhiều thứ lắm, mỗi lĩnh vực có bao nhiêu vấn đề. Hội địa phương ôm hết từ văn học đến âm nhạc, từ mỹ thuật đến nhiếp ảnh, từ kiến trúc đến sân khấu, từ múa đến điện ảnh, từ văn nghệ dân gian đến VHNT các dân tộc thiểu số... mà những người cầm chịch thì “quyền rơm vạ đá”. Tổ chức Hội, vấn đề chính ở đây là tập hợp lực lượng, gây men cho những cá thể sáng tạo và nâng đỡ những tác phẩm mà cá thể ấy trình làng. Nếu có được sự ngát hương thì tổ chức ấy thơm lây và ngược lại. Nhưng tổ chức vẫn chỉ là tổ chức, càng rộng rãi, càng mặt trận, càng khó... thơm, hoặc giả mùi thơm mà tổ chức ấy có được bị quá loãng, quá nhạt. Nhưng dù gì đi nữa, đã sinh ra một tổ chức VHNT hoạt động bằng ngân sách Nhà nước, tức tiền thuế của nhân dân, thì tổ chức ấy bên cạnh những đặc thù nghề nghiệp của mình phải có vai trò nhiệm vụ chung trong hệ thống chính trị xã hội văn hóa của đất nước.

Đầu tiên là tờ tạp chí văn nghệ là loại hình đặc thù mà những người biên tập qua các thời kỳ đều là nhà văn kiêm nhà báo. Phải nói, nhiều khi nhà văn kiêm nhà báo phải đi trên lằn ranh của hai lĩnh vực văn chương và báo chí, giữa phô bày và kín đáo, giữa náo động và lặng lẽ, giữa thực tế và mơ mộng, giữa nhất thời và nhiều thời, giữa ngôn ngữ tân văn và ngôn ngữ nghệ thuật, giữa sự ầm ào của mặt sóng và cái thao thiết của đáy sông. Có thể ví quan hệ này là đi từ quan hệ giữa bình và rượu đến một phương thức khác là quan hệ giữa rượu và thuốc ngâm trong rượu.

Biết làm thế nào được, khi trên diễn đàn này luôn vừa phải kết hợp những công tác Hội với một hệ thống cơ chế, nhân sự, ngân sách, đi kèm với sự phức hợp của các khuynh hướng, trường phái sáng tác, tâm trạng, tính cách hội viên...

Ngoài tờ tạp chí, việc tổ chức thực tế, trại sáng tác, các cuộc thi VHNT hoặc các sinh hoạt nghiệp vụ cho từng vấn đề, từng lĩnh vực, các hoạt động có tính chất giao lưu với các ngành trong tỉnh, giao lưu trong khu vực hay quan hệ với các Hội Trung ương... bằng nhiều hình thức khác nhau đều là điều quan trọng phải đặt ra trong kế hoạch.

3. Mọi hoạt động của Hội đều nhằm tạo nên một phong trào mạnh mẽ và từ phong trào ấy, tìm kiếm những tác phẩm chất lượng cao, xây dựng nên những tác gia có tầm vóc lớn. Nỗ lực của văn nghệ sĩ và Hội là phải làm cho nhân dân hưởng thụ cái mà họ hằng mong đợi chứ không phải cái chính mình áp đặt, đó lại là một hàm số, đòi hỏi chính là ở những tia sáng của tài năng trong cuộc trau dồi, rèn giũa không ngừng. Công việc hòa mình vào đời sống nhân dân và thời đại, nhằm hấp thụ và cảm xúc, trau dồi và cống hiến, bằng niềm đam mê tìm tòi sáng tạo những tác phẩm đỉnh cao luôn là điều canh cánh bên lòng văn nghệ sĩ, chẳng phải riêng ở Bình Định.

Những nỗ lực bước qua lằn ranh địa phương, bước qua rào cản ngôn ngữ để đến với công chúng rộng rãi trong toàn quốc và cả quốc tế là điều đáng ghi nhận trong hành trình giao lưu và lan tỏa của văn nghệ sĩ Bình Định. Và điều này là có thật, khác với một số tỉnh, bạn bè bốn phương vẫn không thôi nhìn về những đỉnh cao văn chương quá khứ của Bình Định, để ngầm gửi gắm một khích lệ, bên cạnh đó cả một hy vọng vào hôm nay.

Sách Trung Dung có câu: “Nay cùng ở dưới gầm trời, xe chung đường, sách chung chữ”. Sự liên lạc thông cảm giữa mọi người trong thiên hạ có hay không, tùy thuộc vào biết bao điều. Chăm lo cho Hội và công tác hội viên là một công việc hết sức cụ thể đồng thời cũng hết sức trừu tượng của tổ chức Hội nhằm động viên, kích thích quy trình sáng tạo, tức quay lại quy trình của cá nhân. Trong các công án của Trần Thái Tông: “Có vị tăng hỏi Mục Châu: “Trong một hơi thở, có thể thông qua một đại tạng kinh không?” Châu nói: “Có anh chàng bán bánh Tất La thì dắt tới đây mau”. (Tất La là một thứ bánh. Sách Tây Dương Tạp Trở kể chuyện có người nằm mơ vào ăn bánh Tất La trong quán, đến khi tỉnh dậy anh chàng bán quán tới nhà nói: “Ông là khách vào quán ăn hết hai cân bánh Tất La sao chưa trả tiền mà lại bỏ đi?”). Điều này hoàn toàn đòi hỏi sự tế nhị, “giác ngộ” bằng chính thực chứng trải nghiệm của cá thể sáng tạo, mà sự hoàn hảo chỉ dựa vào mối liên thông của tri âm tri kỷ.

Biết làm thế nào cho trọn vẹn. Hội VHNT đương nhiên không phải ngôi chùa và văn nghệ sĩ không phải thiền sư, nhưng những công án như trên dự phần giải mã bao nhiêu nghĩa lý thâm uyên của đạo và đời, có lẽ việc tham khảo để chiêm nghiệm không phải là không cần thiết, đặng mà góp lửa làm nên những tác giả tác phẩm “thắp sáng trong hiện hữu”.

Nguyễn Thanh Mừng
(Nhà thơ, Chủ tịch Hội VHNT kiêm
TBT tạp chí văn nghệ Bình Định)